Đò LÈN

THỂ THƠ TÁM CHỮ

-           ĐÒ LÈN  (Nguyễn Duy )

-          Thơ tám chữ là thể thơ mỗi câu thơ có tám chữ.   Theo nhà nghiên cứu thơ mới Hoài Thanh , thể thơ này có nguồn gốc từ  ca trù .  Ca trù là dạng nghệ thuật biểu diễn dùng nhiều thể văn chương như thể phú, thể truyện, thể ngâm, nhưng thể văn chương phổ biến nhất là hát nói. Ca trù (  hay còn gọi là hát cô đầu, hát ả đào, hát nhà tơ, hát nhà trò- thể thơ đậm màu sắc dân tộc) là một loại hình diễn xướng bằng âm giai rất thịnh hành tại khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam, rất thịnh hành từ thế kỷ 15, từng là một loại ca trong cung đình và được giới quý tộc và trí thức yêu thích. Ca trù là một sự phối hợp nhuần nhuyễn và đỉnh cao giữa thi ca và âm nhạc.

Một số nhà nghiên cứu còn  cho rằng  thể thơ này   từng chịu ảnh   hưởng thể  sonnet ( thi khúc ) của phương Tây,  số từ trong câu dao động  từ bảy và tám.

 Good friend, for Jesus' sake forbeare (Tránh xa nấm mồ của ta)

 Blessed be the man that spares these stones( Người nào gìn giữ và không động đến mộ ta sẽ được phước lành.)

, (Shakespear)

   Oh! combien de marins, combien de capitaines(bao nhiêu thủy thủ, bao nhiêu thuyền trưởng)

   Combien ont disparu, dure et triste fortune! (Có bao nhiêu đã biến mất, khó khăn và buồn may mắn!)

  (Victor Hugo và Đêm đại  dương..   )

 I'm going out to clean the pasture spring(Tôi ra đi dọn đồng cỏ mùa xuân)

;I'll only stop to rake the leaves away(Trên đồng cỏ tôi sẽ cào lá rụng)

 (The Pasture- nhà thơ Mỹ Robert  Frost)

Thể   thơ  tám chữ  được cách nhà thơ mới  sáng tạo  trước năm 1936 ( trước khi ông Thao Thao đề xướng ) Vần liên chân được tận dụng, nhưng yêu vận (vần  giữa câu ) hầu như biến mất

Ở đây, chúng ta chú ý  đặc điểm: thơ tám chữ  được hình thành  từ ca trù , gồm  bốn  thể văn chương như thể phú, thể truyện, thể ngâm, hát nói mà tạo nên .

-  Phú theo nghĩa đen chủ yếu là thể văn tả cảnh. và liên kết với nội tâm để tả tình.  Số chữ từng câu trong bài phú có thể là bốn, năm  hoặc bảy Phú lưu thủy là dạng  phú không hạn chế số chữ, có khi lên mốc tám , gần như văn xuôi.

- Truyện gắn liền với động tác kể : ai?  Làm việc gì ? Ở đâu ? Lúc nào ?  truyện  gồm có nhân vật, có tình tiết .

-Ngâm khúc gắn liền với thể  thơ song thất lục bát. Câu song thất vần trắc xen câu lục bát vần bằng; có vần chân và vần lưng khiến cho âm điệu xoắn xuýt, thích hợp với nỗi lòng  ai oán, thương xót sầu muộn , nỗi buồn thăm thẳm da diết . Ngâm khúc thường dùng nhiều tiểu đối và  từ Hán Việt cho câu thơ tha thiết trang trọng.

- Hát nói.  là một làn điệu của hát ả đào( Hát ả đào gồm  nhiều làn điệu có hình thức  văn học và âm nhạc hoàn chỉnh nhất ).  Xét về mặt văn  học, hát nói được xem là một thể thơ cách luật , nội dung ngợi ca .Số từ trong câu thường là  tám .

-   Thơ tám  chữ còn ảnh hưởng phép tắc tu từ, thanh vận của thơ hiện đại phương Tây

Ta có thể hiểu thơ tám chữ và là hướng để đọc thể thơ này :

-           Mượn câu bát trong thơ song thất lục bát , trong phú và trong hát nói , nhưng chỉ chọn vần chân .( Thể  thơ song thất lục bát có vần lưng) , mượn nhịp điệu (  cao thấp ) tiết tấu ( nhanh chậm )  luôn thay đổi và phóng túng  của hát nói

-           Mượn nội dung kể truyện  (truyện) tả  cảnh ,tả tình ( phú ), mượn nỗi lòng  ai oán, , nỗi buồn thăm thẳm da diết ( ngâm khúc ), hoặc    nhiều cung bậc cảm xúc  ngợi ca  của phú và hát nói.

-          Có sự phối hợp nhuần nhuyễn đạt đến đỉnh cao của thi ca và âm nhạc: truyền thống và hiện đại

Có rất nhiều bài  thể thơ mới tám chữ : Xuân Diệu (Vội vàng,Tương tư chiều, Lời kỹ nữ … ) Huy Cận (Đi giữa đường thơm, Nhạc sầu ..)Tế Hanh ( Quê hương, Ao ước ) Chế Lan Viên (Đêm tàn, Trên đường về )Đoàn Văn Cừ ( Chợ tết )Anh Thơ (Chiều xuân) Hàn Mặc Tử(Trường tương tư, Đêm xuân cầu nguyện, Ra đời… )

Thơ hiện đại : Tố Hữu ( Mùa thu mới , Người con gái Việt Nam) Trương Nam Hương ( Cảm nhận chiều Dalat, Xa lắc mùa thu )Lê Minh Quốc (Nhớ  Đông Ky Sôt)Phan  thị Thanh  Nhàn (Hà Nội mùa thu , Rồi có thể)

ĐÒ LÈN  (Nguyễn Duy )  đọc như  thế nào ?

1.      Nhà thơ kể lại cuộc đời người bà qua những hồi ức tuổi thơ được sống bên bà

- cháu hồn nhiên ,nghịch ngợm, luôn động đậy chân tay ( bắt chim, trộm vải, trèo tượng Phật, đi câu,đi chùa )

- bà vất vả mưu sinh , tay chân luôn không ngơi nghỉ ( mò cua xúc tép, gánh chè, bán trứng , đi lễ đền )

 - cả hai sống trong nghèo khó và  chiến tranh ( đi chân đất, củ going luộc sượng, bom  Mỹ dội bay nhà )

- có một niềm tin vào thần thánh tiên phật ( mùi huệ trắng,nhang trầm thơm )

- cháu đi bộ đội- bà cũng đi về  với tiên phật

2. Nhà thơ tả nhiều về bà, ít về mình :

       - níu váy bà : Bàn tay cháu thật nhỏ bé, chiếc váy là biểu tượng  của phụ nữ nông thôn Miền Bắc xưa , là sự  tần tảo, cần cù, hy sinh, nhân ái,bao dung mà dành cho cháu.

     -  thập thững : lê những bước cao, bước thấp, liều lĩnh, mò mẫm trên con đường lầy lội,  trong đêm tối, giá buốt,  đói lạnh, đường xa,gánh  nặng nhọc, cô đơn âm thầm , sức khỏe của bà thì không còn nhiều gợi  nỗi xót thương của người cảm nhận

 3. Giòng cảm xúc:

  -  chế giễu,trách móc sự hồn nhiên,vô tâm đầy con trẻ của mình

 - thương yêu  bà

 - biết ơn bà

  

3 .Vần : Cả bài thơ có cách gieo vần   dựa vào âm của các địa danh :  chợ Bình Lâm, chùa Trần, đền Sòng, đồng Quan, ga Lèn , những từ ngữ liên quan đến tôn giáo tiên phật thánh thần, chùa chiền, cô đồng và từ tả thời tiết rất ấn tượng đêm hàn. Âm hưởng dư vương ở những từ đồng âm khói trầm thơm, điệu hát văn như quyện chặt với  những vần  khép và ôm của bài, chở theo một cảm xúc   gắn bó ,,thiết tha .Đây là lối gieo vần của thể thất ngôn trường thiên, chỉ một vần duy nhất, tạo không khí bi tráng của thể hành .

- vô số địa danh được nhắc đến, ở huyện Hà Trung( quê    ngoại tác giả , tỉnh Thanh Hóa ) và thành phố Tam Điệp ở tỉnh  Ninh Bình .  Tác giả chỉ dừng lại ở đó, nhưng chúng ta thấm   thía nỗi khát khao no đủ, yên bình  trong lòng bà và biết bao khó nhọc bà phải trải qua, cũng là niềm thương, nỗi buồn của nhà thơ dành  cho bà .

-  Đò Lèn :  Khu vực Đò Lèn (khoảng 3 km2) có Cầu Đò Lèn nhà ga, hệ thống kho hàng, bến bãi, trường học, bệnh xá, cơ quan nhà nước và khá đông dân cư.. Nhà thơ  sống ở dãy nhà không số, mái rạ xen lẫn mái ngói. Người dân phố Lèn lúc bấy giờ kiếm sống bằng đủ thứ nghề. Sông Đò Lèn là một nhánh của hạ lưu sông Mã chảy qua địa phận huyện Hậu Lộcvà Hà Trung(quê ngoại ) rồi đổ ra biển. Cầu Đò Lèn là huyết mạch giao thông quan trọng trên quốc lộ IA và đường sắt Bắc-Nam Ga Lèn  là  sân ga xe lửa bên bờ sông Lèn

-Tác giả : Nguyễn Duy tên là Nguyễn Duy Nhuệ, sinh năm 1948, tại quê ngoại huyện Hà Trung, lớn lên theo cha về sống tại phường Đông Vệ, TP. Thanh Hóa. Năm 1966, ông nhập ngũ làm lính đường dây của bộ đội thông tin, tham gia chiến đấu nhiều năm trên các chiến trường đường 9 - Khe Sanh, Đường 9 - Nam Lào, Nam Lào, chiến trường miền Nam, biên giới phía Bắc (năm 1979).
 . Xuất ngũ ông theo học Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Nhân vật trữ tình : Đọc kỹ bài thơ , ta thấy tác giả kể lại những chuỗi ngày sống bên bà , từ lúc còn rất bé , khoảng lên năm ( níu váy ) cho đến tuổi  biết leo trèo , nghịch ngợm  ( leo lên tượng Phật, trèo cây trộm quả   )rồi tuổi thiếu niên ( đi xem lễ  cúng trên đền ) Ông sống hồn nhiên, vô tư. không bận  tâm đến sức mạnh thần linh và nỗi vất vả của bà

 Năm 1982,  lúc này ở tuổi  tam thập nhi lập, thấu hiểu phần nào lẽ  đời, người bà đã đi xa, người cháu mới “ nhìn thấy” : cuộc sống  đầy  lao khổ của bà  vì  cháu. Bà qua đôi mắt của người cháu  từ bé đến lớn là một   người  xuất thân  thuộc giới lao động nghèo (  tần tảo nhiều nghề  ở phố thị lẫn nông  thôn để mưu sinh , cuộc sống thiếu thốn) có một đức tin mãnh liệt vào thế giới thần thánh, bà rất yêu thương cháu  .

 Ở đây, nhân vật trữ tình là tác giả .  Người bà là hình   tượng   cao đẹp để tác giả bày tỏ nỗi niềm ..  Có một nhân  vật để tác giả bộc bạch  tâm sự , đó là độc giả .Vì vậy mà ông xưng “ tôi “ thay vì “ cháu”

1        . C uộc sống trong đời thường của hai bà cháu :

- Người bà xuất hiện vơí  trang phục truyền thống của người phụ nữ xưa ( mặc váy) Quần không đáy, "vừa bằng cái thúng mà thủng hai đầu, bên ta thì có bên Tàu thì không", Nhà thơ Anh Thơ đã viết “Quanh bếp ấm nồi bánh chưng sùng sục, Thằng cu con dụi mắt cố chờ ăn Đĩ nhớn mơ chiếc váy sồi đen rức, Bà lão nằm tính tuổi sắp thêm năm (Đêm ba mươi tết, 1941) Từ “váy” với thời điểm của tác giả , những năm 1950, có thể hiểu  nhiều nghĩa : người bà  luôn có ý thức gìn giữ phong tục tập quán đẹp đẽ của người phụ nữ xưa ( lam lũ, hy sinh, lạc quan ,giàu lòng nhân ái ,sống đức độ  ). và rất nghèo . Danh từ  váy còn mang giá trị hoán dụ, chỉ cả con người bà, tấm lòng yêu cháu bao la của người bà hẳn tuổi đã ngũ tuần .  Từ “ váy” còn cho thấy sự lam lũ,vất vả  của bà  vì mưu sinh : mò cua xúc tép, đi gánh chè lá, đi bán trứng . Bản thân cụm từ  “mò cua xúc tép” gợi lên bao gian khổ . Thành ngữ “ mò cua b ắt ốc” thường gắn liền với cuộc đời những người lao động nghèo, không có đất sản xuất, phải làm công  việc ở thế cùng đường ( vô nghề đi tát, mạt nghề đi câu). Hai câu thơ “bà đi gánh chè xanh Ba Trại ,Quán Cháo, Đồng Giao thập thững những đêm hàn” dưới hình thức là một câu thơ vắt giòng , bởi chỉ có một chủ ngữ ( bà ), nhưng để rõ nghĩa, cần phải bổ sung một chủ ngữ  “ Dáng bà thập thững những đêm hàn”. Chè xanh Ba Trại ở vùng Tam Điệp (Ninh Bình) là một loại chè ngon nổi tiếng có lịch sử lâu đời từ vài trăm năm trước (Muốn ăn cơm trắng cá mèThì về Ba Trại hái chè với anh".). Nhưng vùng này , khoảng những năm trước 1960( khi tác giả còn bé ) đền Quán Cháo( xứ Đồng Giao ) là một miếu thờ nhỏ lọt thỏm giữ bốn bề lau lách. .... Nhắc đến Đồng Giao Quán Cháo hồi ấy, người ta nghĩ ngay đến hổ. Hổ dữ đã trở thành nỗi khiếp đảm với người dân bản xứ và những công nhân Nông trường Đồng Giao Con đường trước cửa đền – bây giờ là QL1A- một lối mòn nhỏ nằm vắt qua một con suối lớn chảy từ Hoà Bình về, mùa  mưa lũ  hay mưa phùn vào đông thì  lầy lội , việc  qua lại rất khó khăn.  Bà  “ thập thững” , lê những bước cao, bước thấp, liều lĩnh, mò mẫm trên con đường lầy lội,  trong đêm tối, giá buốt,  đói lạnh, đường xa,gánh  nặng nhọc, cô đơn âm thầm , sức khỏe của bà thì không còn nhiều gợi  nỗi xót thương của người cảm nhận. Câu thơ chín chữ, có thể thừa từ “ những” nhưng chính từ những mới cho thấy   sự lam lũ  triền miên , đi cùng từ “ đêm hàn” ( thay vì đêm đông ) càng thấm thía sự hy sinh to lớn của bà  vì con,vì cháu. Những địa danh này ở tận Ninh Bình, vùng giáp ranh với Hà Trung, Thanh Hóa, mới  biết bà lặn lội  xuôi ( đi mò cua ở đồng nước ) lên ngược ( lên dãy núi Tam Điệp )  để mưu sinh . Ai qua Quán Cháo - Đồng Giao. Má hồng để lại, xanh xao theo về”. Câu ca ai oán ấy nói về một thời hoang vu của vùng đất Tam Điệp (Ninh Bình) Không rõ bà đi gánh thuê  cho người ta để lấy tiền công hay đi  buôn và tự mình gánh về Hẳn là bà ở vị trí thứ hai. Dáng “ thập thững” của bà thật ám ảnh   biết bao.

 Rồi bà đi bán trứng . Hình ảnh này khiến chúng ta nhớ đến bài ca dao Mười cái trứng. Người nông dân chắt chiu mua về, nhưng đem ấp thì bảy trứng ung, ba con nở ra thì “ con diều tha, con quạ  bắt, con cắt xơi” . Nhưng chủ nhân vẫn lạc quan : Chớ than phận khó ai ơi, còn da lông mọc còn cồi nẩy cây”. Câu thơ này nằm  cuối một đoạn thơ đầy  đau thương, căm hận Bom Mỹ giội nhà bà tôi bay mất , Ngày 03/4/1965, từng tốp máy bay Mỹ từ phía biển xuất hiện, gầm rú như xé nát bầu trời, trong chốc nhát bổ nhào ném bom đánh phá dữ dội khu vực Cầu Đò Lèn, nhưng không làm người bà nao lòng: bà tôi đi bán trứng ,ở ngay nơi ác liệt nhất. Bà là người phụ nữ kiên cường .

  Nhà thơ đã đúc kết tất cả sự lao nhọc, vì yêu thương người khác , cả cái nghèo của bà  bằng một từ đầy  lòng tri ân  : bà tôi cơ cực thế Cơ là  đói kém,mất mùa ,  cực là sự nghèo khổ, lao động nặng nhọc.Phó từ “ thế” (lắm, rất )như tô đậm  cuộc sống khó khăn,vất vả, thiếu thốn  của bà, mà tất cả cũng vì cháu mình , nhà thơ  đấy . Ở đây, có nét nổi toát  hiện lên từ  trong  con người bà : rất thương yêu cháu  Vẫn thấm thía câu “ tình ngoại mang nhiều máu mẹ”

-  Tình cảm cháu dành cho bà như thế nào ? Nhà thơ liệt kể một kỉ niệm đẹp bên bà “ níu váy bà đi chợ” . Biết bao ý nghĩa ở từ này. Níu là động  từ ở đây  có nghĩa là “  kéo xuống, nắm giữ thật chặt, không dám buông ra vì sợ, nhưng thích thú, yên tâm ,vui mừng vì đó là “váy bà” . Níu váy đi chợ  thì ắt hẳn sẽ có quà  bánh . Cuộc sống thiếu thốn trong chiến tranh ( đi chân đất xem lễ, củ giong luộc sượng) đất nước không có  sự yên ổn (bom đạn giặc ), mà cháu lại vô tư, hồn nhiên sống, có lẽ nhà thơ khi ấy chưa ý thức được , “ đâu biết bà cơ cực thế”, cứ  thản nhiên tận hưởng cuộc sống (quà bánh,leo trèo  nghịch ngợm, bên những trò đùa tuổi thơ rong chơi  trong khi bà vô cùng gian nan vất vả kiếm sống . Hàng loạt động từ bên cạnh từ níu :  ra cống Na câu cá, bắt chim sẻ trộm nhãn , lên chơi đền ,đi đêm xem lễ , mà không hề có một câu nào  kể lại hành động giúp đỡ bà, cũng không hề có một lời nhắc nhở, trách  mắng của bà về lỗi lầm của  đứa cháu. Có thể vì  hiểu cháu vắng bố mẹ bên cạnh, hơn nữa,cái quan niệm dân gian “Cháu ngoại vác mai qua mồ”  hay “ cháu bà nội , tội bà ngoại” lại có câu “ cháu hư tại bà” ám chỉ những bi kịch bà và cháu ngoại. Tôi đâu biết bà tôi cơ cực thế Mà cháu lại vô tư, hồn nhiên sống, có lẽ nhà thơ khi ấy chưa ý thức được

 2.  Quan niệm về tâm linh của bà và cháu :

- bà thường viếng chùa ( có Phật bà quan âm ) đền ( thờ Mẫu ) để phó thác cuộc  đời gian khổ  của mình và cháu , để cầu mong các quyền năng bảo trữ và che chở con người của thánh thần . “ Đền Sòng thiêng nhất  xứ Thanh”. Người xưa từng ngưỡng vọng và bà của nhà thơ cũng có một niềm tin như thế . Đền Sòng, tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam là một tôn giáo  bản    địa ,lấy việc tôn thờ Mẫu (Mẹ) làm thần tượng . Mượn hình ảnh Đền, Cô đồng, tác giả như muốn nói cuộc sống an phận, nhưng muốn đề cao bà ngoại,một biểu tượng của người phụ nữ, Thánh Mẫu giàu lòng nhân ái, hy sinh , ngày đêm bảo bọc chở che nhà thơ .Hoa huệ trắng đại diện cho lòng trung thành, tái sinh và tinh khiết, mang những phẩm chất  cao đẹp   của  phụ nữ( cần cù, giản dị, hy sinh ), giải tỏa nỗi đau trong lòng khi có sự mất mát  , khát vọng no đủ  cũng   để ca ngợi bà  mình . Hai câu thơ có cùng những hình ảnh và cảm nhận “mùi huệ trắng quyện khói trầm thơm lắm
cứ nghe thơm mùi huệ trắng hương trầm.”  như càng tô đậm tấm lòng tin tưởng vào thần linh của bà ,  đấng tối cao có sức mạnh bảo vệ người ngay lành, đuổi ma quỉ đi xa

 - người cháu có vẻ thờ ơ với  đức tin của bà , cho rằng  mình “trong suốt giữa hai bờ hư - thực, giữa bà và tiên phật thánh thần”.  Trong suốt là một tính từ miêu tả, chỉ một vật như gương có thể nhìn thấy tất cả bên  trong , nhưng đây lại mang ý nghĩa tâm trạng: sự vô tâm , thiếu  đức tin tôn giáo của người cháu   Thaí độ này càng lộ liễu khi chàng trai tuổi   lộc ngộc  nhận  thấy  thần thánh không thắng được ma quỉ,  bom đạn “Bom Mỹ giội nhà bà tôi bay mất ,đền Sòng bay bay tuốt cả chùa chiền ,Thánh với Phật rủ nhau đi đâu hết” .Một loạt  cụm từ đồng nghĩa “nhà bay mất, đền chùa bay tuốt,  Thánh Phật đi đâu hết”  Các đấng bậc thần linh tạo cho nhân dân một sự tin cậy vào sức mạnh siêu nhiên của họ ( tránh nghèo đói, tai ương, bom đạn )là  cõi hư vô  này đã thỏa hiệp với nhau ( rủ nhau) quay lưng trước  nỗi khổ vô bờ của dân lành , yếu thế trước bọn  giặc vô cùng tàn bạo .   Dường như nhà  thơ không  chế giễu tấm lòng trông cậy  mãnh liệt của người bà già nua trước thần phật mà tỏ thái độ. chất chứa nỗi chế giễu, khinh bỉ và căm giận kẻ thù gây ra cảnh tàn phá này . Nhưng đây là động cơ thôi thúc anh ra trận .Anh , người cháu  trai tráng  mới có thể bảo vệ bà, chứ không có tiên phật nào cả .

 Tuy nhiên, ý nguyện của bà là mong anh nhận  được sự bình an trước thánh thần , khi vui chơi, khi đói khổ “cái năm đói củ dong riềng luộc sượng,cứ nghe thơm mùi huệ trắng hương trầm  hay “chân đất đi đêm xem lễ đền Sòng ,mùi huệ trắng quyện khói trầm thơm lắm” Trầm hương là một phần không thể thiếu được trong các nghi thức tôn giáo, phong thủy và tâm linh. tẩy uế trừ tà.

3  Bây giờ, anh  lại tìm đến bên bà :

-  cuộc số vẫn phải chấp nhận những qui luật mất mát,đổi thay(  dòng sông vẫn bên lở bên bồi) . Một qui luật  buồn thương khác là bà anh  chỉ đi với anh  một quãng đường thôi, nay bà đã về với tiên phật.

- nhưng anh lại muốn có sự trái qui luật nào  đó : anh ân hận , day dứt, bởi “ tôi Tôi đâu biết bà tôi cơ cực thế”“khi tôi biết thương bà thì đã muộn”. Câu thơ mang theo tiếng khóc nức nở của ngươi cháu .Lẽ ra thuở còn có bà bên cạnh, anh phải hiểu bà nhiều hơn .

Cả bài thơ dồn lại ở động từ vừa là  cử chỉ, vừa là tấm lòng, cũng là nhận thức “ biết thương bà” .

 Cả cuộc đời bà, nhà thơ  chỉ một lần  bắt gặp bà được thong dong, nhưng đó là thong dong trong đói kém , cái năm đói củ dong riềng luộc sượng Củ dong riềng, một loại  thực phẩm dùng làm bún miến; loại củ này luộc rất lâu chín . Luộc sượng là luộc  chưa chín .Lúc thiếu thốn, gạo cơm không có, củi lửa cũng phải tằn tiện .  Còn lúc nào tác giả cũng thấy bà tất bật, đi chợ, đi mò cua xúc tép, đi gánh chè, đi bán trứng, cả  tìm đến nơi  thiêng liêng có bà có cháu : đi chơi đền, chân đất đi đem xem lễ .tay cứ nghe thơm mùi huệ trắng hương trầm  hay “chân đấ

t đi đêm xem lễ đền Sòng ,mùi huệ trắng quyện khói trầm thơm lắm Và lúc bà được ngơi nghỉ thì… bà chỉ còn là một nấm cỏ thôi. Thương bà biết bao nhiêu!

Suốt bài thơ, chỉ có một  ngôn ngữ giản dị đến  tận cùng, như lời ăn tiếng nói hằng ngày trong  chuỗi năm tháng từ tuổi thơ đến trưởng thành  của tác giả  bên cạnh người bà thân yêu.

Bài thơ có nhan đề Đò Lèn, là   nói đến  cả một vùng quê nghèo của mà giàu tình"; "đơn sơ mà phong phú"; "khổ cực mà thông minh"; "anh dũng vô song"! Vùng đất "địa linh nhân kiệt", vùng đất "phát tích của những vương triều"( tổ tiên triều Nguyễn ) vùng đất "của những con người mở đất về phương Nam"; vùng đất của những "danh thắng" nổi tiếng, vùng đất của những "đền chùa miếu mạo"; vùng đất "cửa ngõ phía Bắc Xứ Thanh"  , trong đó hiện lên một người phụ nữ Việt Nam  như một biểu tượng đẹp  đẽ của tình thương, hy sinh, lam lũ, lạc quan  , nghèo khó

 Có thể mượn lại câu nói của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn: "Tâm hồn tuổi thơ  Nguyễn Duy giống như đám đất hoang, còn  trái tim nhà thơ  Nguyễn Duy là thứ cây quý mọc trên đám đất hoang đó." 

bốc thăm

BỐC THĂM !

 Một buổi trưa ghé nhà ăn cơm với tôi, bà Đu đủ bảo : Nè, có  cuộc thi viết sách gì đó ở trong Sài gon, mi rảnh rang nên  viết cho vui. Tôi gạt ngay ,  tau không có khả năng  dựng tiểu thuyết đâu. Bà bạn  trề môi,tôi hiểu ngay rằng bà ta sẽ nói: chưa  lâm trận đã vác súng bỏ chạy. Nhưng  lời  bà ấy nói là thế này : Họ rao bờ lóc  cũng thi được.Mi viết lu bù thần tướng, khi viết thì hứng, chán là sẽ có ngày xóa sạch . Biết đâu những thứ  mi viết nhiều người chê, nhưng cũng có người coi cho …  đỡ buồn. Lão tăng nhà tao khen mi …Thôi mệt quá đi . Tôi buông đũa đứng dậy .Khó kiếm được  con người “ biệt nhỡn liên tài” ( có con mắt đặc biệt thấu cảm nỗi  thất bại của người khác )như hai lão tăng của chúng tôi!

      Nhưng khi Giang đi rồi, tôi lọ mọ mở mạng  tìm đọc bản tin này .  Một hình ảnh hiện lên trước mắt tôi là  hai vị “quyền huynh thế phụ” sẽ triệu tôi qua nhà họ và bảo “ Xì, thừa giấy vẽ voi !” Đã có lúc họ ra lệnh  cho tôi  hãy đi tìm việc khác mà làm,vì mọi chuyện  về bất cứ con người , cảnh vật nào mà tôi gặp,từ thời “ tam hoàng ngũ đế” cho đến bây giờ,  tôi cũng bê lên nguyên xi, chỉ có điều là chắp vá để nó có đầu có đuôi,có thắt nút và mở nút . Và đã  có va chạm.Ông   bà xưa từng dạy  “ Đèn nhà ai nhà nấy rạng”,  tôi thì thấy  đã thắp trong nhà, nay đưa lên tận …nóc, có thể tôi bị cạo đầu chứ chẳng chơi.

    Họp mặt  lớp học chia tay từ hơn   bốn chục năm về trước, có một bà  mang đến mấy chai dầu  gió xanh làm quà, chủ trương là bốc thăm, vì dầu khác kẹo, không chia đều được. Cái thau nhựa   đầy những  mẩu giấy nhỏ gấp tư, ai cũng tranh nhau mà bốc, mặt mũi   khấp khởi hy vọng mình không đụng phải con số  0 to tướng .Mẩu  cuối cùng thuộc về tôi .Và tôi cùng với bốn bà khác thuộc diện có dấu cộng.

  Ngày tôi  về trường Đống Đa, hàng phân phối   rất nhiều món  mà Ban Giám Hiệu   cũng phải quyết định bằng cách hên xui may rủi như thế này.  Có một xấp vải nỉ sọc ca rô trắng trên nền xám, nếu bốc trúng, tôi sẽ  đi may ngay một chiếc áo măng tô đẹp để diện với đồng nghiệp . Trước ngày khai giảng năm học mới, mẹ tôi đã kịp xuống tận Cầu Đất đặt cho tôi một chiếc nỉ nhung màu cà phê, vải và kiểu là  mốt thời thượng  ngày ấy ,  thợ nổi tiếng … khắp Cầu Đất, nhưng chị cả của tôi đánh giá tài năng ông rất cao,  cụ thể là những chiếc áo chị mặc.  Trường tôi về đã  hình thành hệ cấp hai  từ lâu, nhưng cấp ba  vừa có năm nay, giáo  viên  đến từ  nhiều nơi  , nhóm mới rời giảng đường sư phạm như tôi cũng chiếm con số    bốn, trang phục đơn giản, nhưng tôi để ý là cô giáo nào cũng có một vài chiếc  áo vải dày, màu tối, vạt lấp lửng đầu  gối, để  mặc lên lớp, để họp hội.   Hoạt động thứ hai này  rất cần có áo đẹp . Vải được chia về tổ, ai nấy tranh nhau bốc những vuông giấy nho nhỏ, xếp tư . Cái mẩu giấy bé tí cuối cùng tôi phải nhận .  Tôi có thêm một áo đẹp nữa .

   Chưa một ai nghe tôi chia sẻ  những “ giải pháp hữu ích” này, bởi  cũng như mẹ tôi, chẳng ai rảnh rang để  ngồi nghe tôi kể lể .  Ngày lễ Trung thu khi tôi  học lớp nhất ( lớp năm bây giờ) ngôi trường Trung Bắc của tôi được nhận 10 suất quà . Quà thì ai mà không thích, hơn nữa  sẽ được trao tận  ngoài Thao trường ( sân vận động ) kìa. Còn được  đi  xe lam mà không phải trả tiền nữa! Cô giáo cũng đi với chúng tôi. Tám chục đứa học trò  lớn nhất ngôi  trường  làng  ngồi yên trong  hai lớp, nín thở , hồi hộp, nghe tim đập thình thịch  giữa không khí thật tĩnh   lặng hiếm có . Hồi ấy có một kiểu nón xếp rất độc đáo. Nón có tất cả năm  khung là những gọng thép vòng tròn, khi  gập chỉ cần xoay cho mọi  khung vải ấy  chồng lên nhau, dấu kín chỏm vải trên đầu, là có thể bỏ vào một chiếc túi vải nho nhỏ,rồi cất gọn vào cặp , như một chiếc bánh  bằng hai bàn tay ,xinh xinh , vừa nướng từ lò . Nón có màu hồng xanh, vàng,lại điểm những nét vẽ hoa cỏ rất sống động .. tùy theo sở thích người  đội. Tôi vừa được sắm một cái ,  hy vọng nhân cô hội   đi… xe lam này ! Cô giáo đã mượn nón một đứa , thả vào đáy nón vải những mẩu giấy vở học trò  xếp tư , những phiếu may rủi . Cô dặn, hễ phiếu đánh số là   được nhận quà ngoài bờ hồ ( cách gọi thao trường ngày ấy ), còn phiếu có dấu cộng  là quà “ cây nhà  lá vườn” . Cô tôi ở phố, con đường Bùi thị Xuân bây giờ, lối xuôi ra  hồ Xuân  Hương , có một vườn mận  ở   bên hiên nhà, chi chit quả rất ngọt, mùa trung thu    trĩu từng cành .Bốn chục đứa, năm gói quà . Cả lũ trai gái ùa lên vây quanh cô giáo và chiếc nón xếp  . Những cánh tay khẳng khiu  thò ra cùng  nhiều bàn tay với  mấy ngón cáu bẩn ( bọn con trai đã cởi bớt áo len cho dễ bề  giành chiến thắng ) Đám con gái cũng không chịu thua. Tôi đứng vòng ngoài cùng vì không thể nào chen vào được. Đột nhiên tôi có tư tưởng  tháo lui và tự an ủi, chắc cũng  giông giống bánh  chị cả tôi làm , mình không đi dịp này thì còn nhiều dịp khác, lo gì .

      Sớm tinh mơ,  đúng chục đứa  diện những bộ  cánh đẹp nhất  tập trung ở con dốc ngay bên hông ngôi đền  Linh Bửu mà  người dân quen gọi là Am Bà Cai Thỏ , nôn nao chờ  bác tài đánh xe lam đến .  Sẽ có một đứa con trai   lớn nhất trong đám ngồi bên tay  lái với  tài xế, để lòng xe nhường cho cô giáo .Xe sẽ qua   con đường trông sang  vườn nhà tôi,nơi có nhiều người đang làm lụng, hẳn sẽ dừng cuốc để ngắm chúng tôi, rồi sẽ qua đường Đồi cù, đổ ra bờ hồ, đường này vắng tanh , nhưng cũng có một vài người đạp xe qua, mấy anh chị sinh viên đi học  chẳng hạn, sẽ trầm trồ , a thầy trò trường Trung Bắc ra phố kìa ! Lần đầu tiên hả , tuyệt vời .. Ôi, thật là hạnh phúc.Cũng là  lần  đầu tiên tôi thấy thú vị  khi rút ra chân lý : không phải cái gì giành giật  là  đều có được .

     Nghỉ hưu ,công việc của tôi là dọn dẹp  những kệ sổ sách giấy má, cả bút thước gôm mực , gom thành một bọc  đem tặng  lũ  cháu  và vài đứa  hàng xóm. Một xấp giấy làm  bài chỉ dành riêng cho các sĩ tử, cô giáo   nào  được phân công làm giám thị sau mỗi đợt thi tốt nghiệp cũng … chôm về một ít ,  có khi tự giác “ cầm về” vì đã lỡ ký tên mình vào cột giám thị rồi . Quý giá lắm, có thể dùng  trong rất nhiều việc cho bài vở , kể cả bao bìa . Được phát một cây viết xanh   trước giờ  coi thi, cũng ki cóp để dành cho những trang giáo án. Người được nhận làm giám khảo, tất nhiên là được tặng ngay một cây viết đỏ, cũng  mang về … để  dành . Khi “lên mâm” (công đoạn  ghi điểm của thí  sinh vào bảng điểm ) người nào may mắn được chọn khâu ghi, ( vì có người đọc, người canh bởi có  kẻ hoa mắt do chấm bài quá nhiều, điểm   ba mà đọc thành năm hay tám ..)là được tặng một cây viết  xanh . Những người khác ngẩn ngơ thèm thuồng .

  Một chị đồng nghiệp  hơn tôi mấy khóa mang hẳn xấp giấy nháp đủ màu xanh đỏ vàng đến tặng tôi.    Anh chị chỉ có một người con  trai đã rời trường đại học lâu rồi, mà chị  cũng “ sưu tầm”  đến cả nháp nữa . Chị bảo,thì tan cuộc,chúng nó chia cho một ít. Chị ở trường có rất nhiều “ chúng nó” .Chị ở trong  Ban chấp hành Công  đoàn, kinh tế  rất ổn định, tính khí chị lại thoáng . Có lần chị “ bắt cóc” một chị khác và tôi ( hai nàng cùng một tổ chuyên môn ) đến nhà  chị ăn bún  măng , một chiều thứ Năm  trong tuần, có rất nhiều hoạt động ngoài giờ lên lớp . Mẹ tôi xuống Phan Thiết thăm  các cháu, tôi thấy mình cũng rảnh rang . Mà nghe đến bún, tôi mới nhớ hồi trưa tôi chỉ ăn qua quýt một món gì đó cho kịp buổi họp chiều .Khi tập trung trước  cổng trường ,tôi thấy có khá đông “chúng nó”, nhưng về đến khu bếp nhà  chị  thì chỉ còn hai mống . Chị sống  rất gần nhà tôi,nhưng  có được mời vào chơi cũng chỉ nán lại trong phòng khách,  hôm may tôi  mới “ mục sở thị” gian hậu trường  : chén bát bẩn  giăng đầy từ bàn sang kệ, qua bếp .Có lẽ cả tủ  chén to  đùng trên nhà ngang  của chị đều được huy động hết,nên  có mặt thật đầy đủ , lúc này,ở đây ! . Chị cười lả giả , nhà tao mấy bữa nay khách  đến miết, nấu bún lên mà không ai ăn, tụi bay tha hồ, thích thì múc đem về . Hai bà giáo nhìn nhau . Bạn tôi cũng hiếm con, chồng kiêng khem nhiều  thứ, còn tôi và mẹ già thì cũng … Chúng tôi còn hiểu vì sao mà khách “nấu bún lên mà không ai ăn”!  Mãi đến gần … trăng lên ,chúng tôi mới được ra về . Người bạn mếu máo : Ông L. nhà em ít khi cho em rửa dọn lắm, tại tay em mà vọc nước là đau. Tôi chợt nhớ ra,  quét nhà, rửa  chén  đã từ lâu mẹ tôi đảm nhận. Tôi cũng thú nhận, mẹ tau cũng …  Một vài dịp  khác, hễ sau buổi họp chiều thứ Năm, thoáng thấy chị đứng ở cổng như chờ “chúng nó” để mời đến nhà ăn uống là cô bạn bấm tôi  nán lại , nấp vào đâu  đó, trong đầu  chuẩn bị một lời từ chối …nhã nhặn nếu như bị chị “chiếu tướng”

   Sáng hôm sau bà Đu đủ  ghé vào  ,dặn trưa tao có khách mời , đừng nấu phần tao nghe, rồi đột nhiên bà ta bảo : Hay mi viết sách nghiên cứu văn học đi, những   kiến thức  và kinh nghiệm về việc học Văn,làm Văn chẳng hạn .  Viết làm sao cho nó dễ học,  cái này mi làm được mà , phải không ? Nói y như cha xứ .Lâu rồi tôi không gặp ông .

 Tôi nhìn Giang.  Đêm hôm qua tôi cũng  chợt nghĩ đến điều này. Hay là thần giao cách cảm !

  Bên tai  tôi vẳng lên câu hát từ  mùa trung thu  rất xa  . Trăng soi sáng ngời, treo trên biển trời …

                                                NGUYÊN XUÂN

                                                  Dalat .

CÂU CHUYỆN TỪ NHỮNG CHÚ CHÓ (4)

       CÂU CHUYỆN TỪ  NHỮNG CON CHÓ … (tt )

  Bây giờ, hành lang nhà tôi  đêm đêm có hai cô nàng Na - Mum ra vào . Chị bốn tuổi, mang bầu ngay sau  vài tuần chuyển hộ khẩu, còn em  rất bé, đang tập sủa . Ông Đông về thành phố giúp các con  sửa sang nhà cửa suốt  những tháng trước và sau tết. Nhà  vắng một người, nên bóng hai   cún đáng yêu này bỗng là đôi bạn thân  mến .

    Na có nhiều nét giống Lu: lông trắng nâu sát da,  thân săn chắc,  tiếng sủa cũng sắc .Mum lông màu da bò, dáng tròn trĩnh, khỏe mạnh. Hai nàng từ hai nơi đến. Mum “quê” vùng đèo Prenn,còn La là “dân  gốc” Thung Lũng Vàng .

  Hôm tìm đến  phố Cité des Pics, bỗng nhiên tôi đổi ý. Hồ  không còn một dấu  vết gì , ngoài vườn, nhà , nhà lưới . Những con người cũng xa lạ . Từ sau khi  chia tay với ngôi trường của tuổi  học trò, chúng tôi bặt tin nhau. Nghe đâu Vĩnh đã định cư ở một nước vùng Châu Âu. Hẳn nơi có nhiều hồ . Riêng trong tôi vẫn giữ mãi hình ảnh ngôi nhà  trong mơ , ngôi nhà của phố Cité des Pics,có căn gác trông xuống vườn và một thời thiếu nữ tươi đẹp .

   Chủ cũ của Na, cô giáo trong thung lũng Vàng, thỉnh thoảng gọi điện thăm hỏi .  Những điều cô gửi gấm, tôi đã cố nhớ:  bà  đừng cho ai …nó nhé. Nếu thế, bà trả lại cho con . Và : bà  để cho nó đẻ một lứa , rồi … Cô sắp nằm ổ, thai nặng, chân phù , người mệt mỏi .  Con không chăm nó được  bà à. Mẹ con mới ở tận Madagui lên nuôi con vài tháng, chứ ông xã con làm kiểm lâm,đóng tận trạm đầu nguồn Đạ Sa,cả tháng mới về thăm con một lần .Cô âu yếm nhìn Na co mình lim dim  trên xa lông . Ban nãy thấy chúng tôi vào, nó xông ra sủa ầm ĩ, nhưng bây giờ nằm yên cho tôi vỗ nhẹ lên đầu . Ngôi nhà nhỏ, phòng khách, phòng ngủ,nhà bếp, gọn gàng,ngăn nắp, sạch sẽ . Nhưng tôi hơi ngạc nhiên khi thấy kệ sách có  hai ngăn , thì một ngăn đầy những dép giày phụ nữ. Ngăn còn lại, tất cả đều  là tiểu thuyết của nhà văn Chu Lai  . Cô giáo cười ngượng ngịu. Nhà con hơi chật nên phải  gác dép lên cao . Truyện hả bà? Của bố chồng con . Ông cụ là bộ đội, mê truyện của ông Chu Lai lắm. Ông xã con cũng thích .  Con thì , cô gái lại cười, thích xem phim  hơn .  À, vừa rồi có vở kịch của ông Chu Lai nè, bố chồng con khen lắm. Bà  đã được xem chưa? Không biết trên mạng có không ? Vở “ Biệt đội báo đen” phải không ? Con chưa xem, chỉ thấy báo chí đánh giá cao lắm .

  Vở kịch tôi chưa được xem, nhưng như một “ cú hích” để tôi giãi bày nỗi oan về bao vết thương cay  đắng,hận      thù  mà  ông thầy bói nghiệp dư  đã trao lời tiên tri  đúng ba mươi năm trước . Giang đu đủ lại hiểu khác : Chắc ông “Tăng Đông” động viên hả. Tôi  nổi nóng: ông ấy chả biết  “ngày hôm qua   thân ái” của tao méo tròn thế nào cả . Mà việc gì tao phải kể lể ! Tôi   thực sự cám ơn nhà văn  giàu lòng cảm thông Chu Lai .

    Mang Na về, độ một tuần sau có cô học trò cũ  gọi điện “ Cô  đi đón Mum không cô ?” Cô nàng đang học  trên trường đại  học, thỉnh thoảng ghé chơi.  Nga có hai chị Lan và Thủy là “ đệ tử” dạo tôi sang thư viện mấy tháng, làm công việc “ giới thiệu sách” theo quyết định của nữ hiệu trưởng .  Hai đứa bé, lớp tám và bốn, đều học buổi chiều,nên sáng  nào cũng vô thư viện trường  học bài . Nhà chúng nó tận vùng đèo Prenn, nhà trọ thì sát trường, nhưng vì  chủ nhà nhường cho một góc trong bếp để đặt giường,  phòng khách nhà chủ luôn   tiếp đón người lạ, hai bé chỉ còn cách vào đây, nơi cô chị theo học.  

   Mấy bận Nga đến chơi, thấy vắng Lu, rồi lại thấy Na, nó rủ rê: Cô nuôi thêm một con để con Na có bạn, nghe cô. Chó cái hả, thôi, nhà nuôi một con là được. Thì cô đem nó đi triệt sản. Nó không đi lung tung, lại dễ bảo .

     Tôi lại mang tâm lý muốn ngao du sơn thủy nên đồng ý. Nga dắt tôi đi nhờ xe khách của bác tài chủ ngôi nhà nó trọ. Ông đưa một nhóm toàn nữ đi viếng chùa Linh Phước ở Trại Mát, họ từ tận miền Tây lên đây. Hai cô trò chúng tôi ngồi băng ghế sau,rộng rãi . Mười giờ sáng, nắng nhạt, xe chạy qua những rặng thông,bên kia là bầu trời trong xanh, nhưng tôi luôn có cảm giác   đấy là mặt nước hồ .Nga nhắm mắt ngả đầu ra sau ghế, hẳn khung cảnh này  thật quen thuộc với Nga, tuần hai lần  đi về .Không hiểu sao nó lại “ hăng hái” mang chó đi cho đến thế !

     Mọi người trong nhà Nga, bố mẹ, ông bà ngoại, thằng em học lớp 11… vui mừng đón tôi . Tôi cũng đã được  Nga đưa về đây một  vài lần .  Hôm nay nán lại hơi lâu, chờ ông chủ đánh xe qua thì lại quá giang. Tôi đi lang thang ra cổng .

 Lại những khóm thông trước sân, đầu hồi như nhà cũ của Na. Hình như đã lâu tôi mới có dịp ngắm thông gần đến thế .Những lớp vỏ sần sùi  đắp rất mỹ thuật theo hình  thoi, hình  thang như có bàn tay cần mẫn của con người dùng keo dán lên. Vỏ rất dày,  bọc quanh một thân cây thẳng tắp, cao vút như trụ điện, thế là cụ thông này ở đây lâu lắm rồi . Có một nhà văn trong nhóm Tự Lực Văn Đoàn đã nhiều lần đến vùng này, từng thổi sáo cho thông nghe và ngẩn người rất lâu trước những cây   thông đứng lặng yên đợi gió .Một cây thông  giữa trời ,lá như reo trên kia ,  thật hạnh phúc  Ồ, một ngôi biệt thự cũ kỹ,  vắng lặng cuối đường. Hình như không có người ở .

  Hình như  cô bé Lan có lần kể   vùng nó ở có một ngôi nhà ma .Tôi tò mò đến gần. Kiểu nhà của  khu phố Cité des Pics đây mà. Ngôi nhà trong giấc mơ của tôi ! Sân đầy cỏ dại. Một  cây mimosa đứng lẻ loi trong góc sân, thân uốn éo như vũ công , cành lá sum suê dễ khiến người ta liên tưởng đến  hình ảnh người vũ công đang biểu diễn với một chiếc mâm đầy lễ vật trên đầu . Tôi nhớ đến  khóm mimosa được trồng và chăm sóc chu đáo, trong một vuông xi măng đẹp, ở  trước sân thư viện trường tôi. Rất nhiều buổi sáng tôi ngồi trong thư viện nhìn ngắm nó,những chiếc lá cứ ngỡ thiếu nước ,màu xanh xám,cứ co lại. Hoa từng chùm như những hạt cườm vàng đính lên cành, chỉ    đưa tay rũ là rụng  hết. Mùi hoa thơm  dìu dịu . Nhà không có người ở, nhưng cây mimosa vẫn lặng lẽ nở hoa .Gió thổi lành lạnh. Ở  thung lũng Vàng và  thung lũng thác Prenn này,  không gian  thoáng đãng hơn nơi tôi ở . Na và Mum rồi sẽ quen thôi mà .

    

     Nhưng   hai người bạn của tôi không được mọi người quý mến như chàng Lu ,chỉ một tội: cả hai rất mê gặm… giày dép. Tôi mới hiểu vì sao những người chủ cũ cứ muốn… chuyển nhà   cho chúng .  Khu nhà trọ của vợ chồng cậu Bé nườm nượp khách ra vào, các loại dép lê, săng đan,   giày đủ kiểu  đi mưa,đi nắng … đều nằm lăn lóc trên hiên, trước cửa phòng , những lúc khách trọ về đây nghỉ tối . Đó cũng là thời điểm hai chị  không bị xích .

   Một buổi sáng thức dậy, tôi  như hoa mắt khi thấy trước sân có bốn năm chiếc dép,giày, săng đan  trên sân, mỗi góc một chiếc,   đều thay hình đổi dạng . Có một chiếc bata kiểu cách còn rất mới và nguyên vẹn.  Động tác đầu tiên của tôi là nhặt từng chiếc còn nguyên vẹn  dắt lên dãy lưới B40 làm bờ rào,còn chiếc bị hỏng thì … dấu đi . Rồi đi tìm hai chị Na-Mum xích lại. Trong đầu tôi hiện lên hình ảnh cha tôi cầm xác một con gà vừa ra ràng ( mới nở được mấy ngày ) dứ  dứ trước mặt con Mực , sau đó ông trót một roi rất đau lên miệng.    Con  vật kêu lên đau đớn. Từ đó thấy  gà là lảng đi chỗ khác . Không có sẵn roi mây, à thì bẻ một cành dâu tằm sau bụi chuối . Tôi làm y như  ngày nào  cha tôi dạy chó.

    Nhưng hôm  sau, sân vẫn rải rác vài chiếc dép, giày.

     Làm sao bây giờ ? Không thể xích cổ  chúng nó suốt cả ngày đêm,cũng không thể  treo một tấm bảng ngày cổng “ Coi chừng chó tha dép” .Chà, thật mệt  với tụi  bay .  Tôi chưa nghĩ ra cách thì thật bận rộn tiếp những người đi … tìm giày dép . Bà ơi,bà có thấy  chiếc dép tím của con đâu không ? Chiếc săng đan con mới mua …. Có đứa đến ngay cửa bếp, hăm he : Con sẽ chém chết mấy con chó của bà đấy !.

     Tôi nhờ Quang  lên mạng rao. Anh chàng bảo,  hay để con chở lên trả cho cô Dung nhé. Bà mẹ Dung không thích chó, dù là  loại  không… mê dép giày.

     Chỉ có cách là xích nhiều giờ. Ông Đông về thăm nhà, suốt ngày ngồi ngoài hiên canh chừng .Cứ hễ thấy chúng leo lên khu nhà trọ là ông lùa về. Giang bảo,để cho ông ấy có việc làm , không  lo thất nghiệp.!

      Hôm nay tôi tiếp một lúc hai người bạn,  bà Đu Đủ và một cô bạn đồng nghiệp khá thân  thiết từ trường cũ ghé qua . Biết tôi có tới hai  con  cún nên họ chịu khó gói theo những bọc xương gà .Bạn tôi còn năm năm nữa mới nghỉ hưu. Cô nàng đã ly  dị, nuôi con trai  đang học năm cuối cấp ba . Xinh đẹp,thời trang, giỏi giang nhiều thứ, cũng là bạn  tri âm của bà Đu đủ .Họ có rất nhiều cuộc điện thoại gọi đến, có khi phải ra hiên trao đổi hàng giờ. Đấy, lại một cuộc gọi. Cô bạn  nhìn thoáng qua và dập máy. Giang  nhoài người cầm lấy : Ai mà không trả lời trả vốn vậy chị hai xinh ? Rồi sau đó cả hai tủm tỉm cười. Cô bạn  đồng nghiệp nhìn tôi nói như phân trần : Hồi xưa   khác bây giờ rồi, phải không chị. Tôi không hiểu mô tê ất giáp gì cả .  Bà Đu đủ ghé tai tôi thì thào .

    Bạn tôi, cô bạn đồng nghiệp ấy cũng là cái phao khi tôi  trôi ra giữa giòng nước xoáy. Về trường được vài năm, bỗng một hôm tôi quyết định viết mấy  đề nghị về công tác Đoàn Đội và chủ nhiệm gửi lên Ban Giám Hiệu .Người nhận là thầy Hiệu phó, một thầy giáo hiền lành,hát hay , giọng nói dịu dàng, khi tôi  vừa về trường ông đã giúp tôi trong công việc chủ nhiệm rất nhiều.  Dường như linh cảm sẽ có  điều không hay xảy ra,tôi xin thầy  giữ  kín tên người gửi . Nhưng  chỉ loáng vài hôm,tôi đã bị thầy Hiệu trưởng, phụ thân của cô bé Ly “ không mời ăn giỗ” kêu ra gặp và cảnh cáo: Cô ngu  vừa thôi nghe . Tôi không quên ánh mắt long lên giận dữ của thầy. Tôi biết mình đã tự  đưa mình lên đoạn đầu đài. Quả là như thế. Cao điểm là khi nữ hiệu trưởng, người đàn bà thép về nhận công tác, tôi lập tức  có tên trong sổ đen.

  Ở thư viện, có khi tôi được gọi sang bếp đun nước cho thầy cô,có khi đi xếp đề  thi . Tôi vẫn lẳng lặng làm . Thầy Hiệu phó  có một lần  tình cờ gặp tôi khi tôi qua đây làm đề thi,ông nhìn tôi cười khinh bỉ và chế giễu  : Sao,bây giờ còn kiện nữa không ? Và tôi cũng không quên nụ cười ấy.

    Khi bạn tôi về nhận công tác, bỗng nhiên hai con người này khá thân thiết với nhau. Công việc của tôi luôn bộn bề như mọi người, nhưng  luôn được “ chiếu cố” vì … độc thân vui tính . Có những khi muốn có người hỗ trợ,chỉ biết cách cầu cứu cô này . Coi kiểm tra tiết năm ư ? ( trường tôi luôn tổ chức cho học sinh  kiểm tra tập trung các môn cơ bản,chính ban, nên chọn tiết cuối  vào thứ năm hàng tháng ). Muốn nghỉ để nấu cơm cho mẹ,chỉ  biết cầu cứu cô bạn .Muốn chỉnh thời khóa biểu ư? Theo nguyên tắc thì phải làm đơn  gửi Ban Giám Hiệu. Tôi đi  vào văn  phòng Hiệu  Trưởng. Ông lạnh lung tiếp tôi,đọc nhanh lá đơn . Rồi ông vội vã đứng dậy bước ra ngoài, sau khi buông một câu ngắn: Việc này  thuộc Hiệu phó. Thực ra tôi cũng không muốn viết đơn . Mẹ tôi ngày ấy đã lẫn .Có hôm cụ đổ gạo vào nồi   cơm, nhưng không phải ruột nồi,mà là cái vỏ. Giờ chơi, sao  ruột gan tôi nóng như lửả .Ba chân bốn cẳng về nhà . May mà nồi chưa bị hỏng nhiều.  Chị Nhụy bảo :  Cha nhắc mi về đó ! Tôi  xin được về sau giờ ra chơi, như thế không có quyền nghỉ hai ngày trọn vẹn trong tuần. Cái đơn đầy đủ lý do lý trấu  này bẹp dí trong cặp. Cô bạn biết được,bảo :  Chị đưa đây cho em. Tuần sau đó, cứ mỗi khi học trò  ra chơi,thì tôi cũng “ hết tiết” .

   Năm cuối, có một việc cô bạn không thể giúp tôi được nữa. Một giáo viên trẻ về trường, tôi nhận bàn giao. Cô  giáo mới dạy lớp 12, lớp có học sinh đi    thi,  sẽ có nhiều tiết dạy phụ đạo, thù lao rất khá. Tôi xuống lớp 10 . Cô bạn an ủi,  thôi  thế cũng khỏe chị ạ .Thầy Hiệu phó gặp tôi, bảo : Do phụ huynh đề nghị . Tôi biết  họ sẽ nói thế. Phụ huynh là tất cả .

     Cô bạn lại vội vã phóng xe đi. Bà Đu Đủ cũng chuẩn bị ra về. Đột nhiên khi ra đứng trước hiên, nhìn  Na – Mum đang bị xích nằm co quắp ở góc thềm , bà ta bảo : Nè, nói đừng giận nghe.Kiếm ai cho  tụi hắn đi. Xích thấy tội quá .Nếu chưa biết cho ai thì tao tìm giùm .

      Lúc tôi kỳ cạch gõ những giòng chữ này, Na đã về  rẫy cà phê, đang ở cữ. Nó sinh năm baby,xinh xắn lắm. Đám bạn Cầu Đất của chàng cháu rể hoan hỉ : anh ấy đãi  tụi con mỗi đứa “ nhiên thân” mười  chai .! Còn Mum thì cũng ở gần chỗ tôi. Chủ mới lại khen :  Con kiếm đầu bò trên tiệm phở cho nó gặm . Nó ngoan và khôn lắm.

   Hồ  Vạn Kiếp không còn.  Những bụi cỏ me chua chua cũng không có cơ hội đi nhổ lại và nhai cùng  Vĩnh. Tôi cũng sẽ khép lại những chuỗi ngày gõ đầu  bọn trẻ cấp ba  không vui nhưng dù sao,tôi không ân hận vì  lời hứa của tôi ngày nào với một người,  thì tôi đã cố gắng hoàn thành .

  Trong gương, bầu trời ánh lên sắc bạc . Còn bầu trời ngoài cửa sổ thì xám ngoét như chì. Đó là những ngày đã qua. Nhưng bây giờ thì tôi thấy bầu trời ngoài cửa sổ ánh lên sắc bạc .

                                                            NGUYỄN THỊ XUÂN

                                                                    Dalat .

CÂU CHUYỆN TỪ NHỮNG CON CHÓ- P3 ( tt )

               CÂU CHUYỆN TỪ NHỮNG CON CHÓ…(tt)

 “ Hoàn  cảnh tác động  nhiều đến con người, nhưng ngược lại, con người cũng có thể cải tạo hoàn cảnh” . Tôi không nhớ ai đã nói câu này, còn theo Giang đu đủ, chính là Các  Mác. Câu nói đó rất hợp với cuộc sống  cô bạn nhỏ của  tôi .

  Khung cảnh “ khu phố Ngọn cây” ngày ấy đìu hiu vắng vẻ vô  cùng .   Chị Thủy bảo nơi này có tất cả 52 ngôi biệt thự, nhưng bây giờ, sau gần ba chục năm, ngoài những khu biệt riêng cho  việc lập dựng trường, vài căn có người ở, còn lại đều bị bỏ hoang . Nhà văn Lại Văn Long cũng đã đến sống ở đây lúc năm tuổi , trong một ngôi biệt thự trông ra hồ. Cảm nhận đầu tiên của ông về hồ nước mênh mông, lặng lẽ giữa thung lũng hoang vắng này là nỗi sợ hãi . Ông kể nhiều buổi cùng người chị   mười một tuổi, độ tuổi chúng tôi ngày ấy, ra đồi thông  ven  hồ để lượm củi . Không một bóng người . Hai  đứa bé đi dọc theo khu nhà hoang bốc mùi ẩm mốc, lạnh lẽo,, dùng than vẽ bậy bạ lên  vách, hay đi săn những con ốc sên bám trên các móng nhà xây bằng đá phủ rêu xanh, ghè   vào nhau, con nào bể vỏ thì thua  . Chán  làm họa sĩ và đá ốc sên, thì  đi hái  những đóa hoa ngũ sắc mọc um tùm quanh nhà,ven hồ,  ra sức hút chất nước ngòn ngọt trong từng cuống hoa, hay  bứt những đóa bồ công anh thổi tung  những sợi tơ  trắng lên trời ,  rồi nhổ những bụi cỏ me hé  bông vàng thắm, có rễ  hình củ cải nhỏ xíu bằng nửa cây bút chì , rửa dưới nước hồ Vạn Kiếp và  chia  cho đứa em, cả hai  vừa nhai vừa nhăn mặt vì vị chua chua của nó . Hồ rộng ba héc ta, mênh mông, giá buốt , quạnh quẽ, những ngày mùa mưa càng buồn vắng và lạnh lẽo hơn bao giờ .

  Tôi đã đến  ngôi biệt thự Vĩnh trọ học trong một ngày vào hè,  trời Dalat mưa dầm dề . Bầu trời xám xịt, những đám mây đen nặng triũ nước, như chờ “ có ai thọc gậy là ào ào chảy xuống”. Mặt hồ như càng rộng hơn, nước cuồn cuộn sóng ,có khi vật vã như có thủy quái đang sống trong hồ . Vĩnh  đưa tôi ra ban công, vừa ăn bắp rang, vừa giải những bài tập Toán khó, ngắm nhìn những luống rau muống cạn mà bố con nó đã bỏ nhiều ngày công vỡ luống, gieo hạt Chỉ mới gieo khi trời vào đầu hè, mà bây giờ cọng nào cọng nấy căng tròn , mỡ màng.Mùa mưa rất hợp với loại rau này Vĩnh hứa tạnh mưa sẽ xuống cắt cho tôi một bó to mang về  xào  tỏi  . Trong nhà, bố Vĩnh đang tiếp khách . Ông có dáng người vạm vỡ, khuôn mặt hồng hào,. khỏe mạnh  , hai hàng ria mép vểnh lên, rất hợp với chiếc mũ rộng vành, bẻ ngược lên của những kỵ mã ,giọng nói ồm ồm, hay bông đùa. Một con người  thân thiện . Ông kể ông đã từng đi lính cho Pháp, giống như ông Cửu Miên,  người chú ruột  giàu có của cha tôi .Có lẽ vì thế mà tôi không lấy làm ngạc nhiên khi ông quen biết anh   Chút ,  chàng thư sinh đang trọ nhà  ở nhà ông Cửu . Khách cũng chính là nhân vật này . Họ trao đổi với nhau về môn vẽ mà Vĩnh đang  mong mỏi được học thêm , bởi nó đang nuôi ước mơ trở thành một kiến trúc sư . Không biết từ đâu mà  họ có một bức ảnh chụp những họa sĩ trẻ nổi tiếng  ngày ấy, Đinh Cường, Trịnh Cung , và   cả những nhân vật  được nhiều người biết đến , yêu mến, ca sĩ Khánh Ly và nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Cô giáo dạy  môn Mỹ thuật ở ngôi trường anh  Chút đang học cũng có mặt trong bức hình này.Cô được đứng giữa , nhân vật quan trọng .

Có lúc tôi thấy họ trầm ngâm trước một bức ảnh mà theo tôi không có gì đặc biệt. Hình như ở phi trường . Nhiều người đàn ông trang phục lịch sự đang vây quanh một người bận com -lê,đội mũ đen,tay ôm cặp ,có vẻ là một chính khách . Những người trong  ảnh và hai người già trẻ này có mối liên quan gì với nhau ? Tôi hơi tò mò, nhưng đó là “ chuyện của người lớn” .

Hè 2014, khi ra Quảng Ngãi thắp nhang cho anh Chút ở nhà mẹ đẻ , tôi  lại thấy bức ảnh này được phóng to hơn, lồng trong khung kính mới nguyên, treo trang trọng trên ban thờ gia tiên, ngang hàng với ảnh của những người thân yêu  trong gia đình .Câu hỏi năm xưa, nay tôi mới tìm được đáp án . Năm ấy, tình cờ tôi đọc được nhiều trang tả cảnh Dalat của người đội nón,ôm cặp   trong ảnh ấy , vị đại tướng tài ba ,từ cuốn sách   Những chặng đường  lịch sử  .

          Xuống sân bay, thấy thời tiết khác hẳn. Khi chúng tôi ở Pắc Xế, trời nóng bức. Không khí ở đây thì mát lạnh như một ngày cuối thu. Đà Lạt là một nơi nghỉ mát, một thành phố du lịch dành cho người Pháp và những người Việt Nam thuộc giới gọi là “thượng lưu”. Khắp nơi đều thấy những biệt thự lớn, nhỏ, những khách sạn, những con đường để dạo chơi ngắm cảnh. Chung quanh thành phố là những đồi thông nối tiếp. Một thành phố xinh đẹp. Đoàn ta ở khách sạn Lang Biang. Khách sạn này trông ra một cái hồ yên tĩnh, có những hàng cây bao quanh. Bên kia hồ là núi.
Ngày 18 tháng Tư(1946), hồi 9 giờ sáng,

. Một người Pháp  rủ tôi chủ nhật tới sẽ cùng đi trèo núi. Buổi chiều, tôi đi dạo một lát trên bờ suối Cam Ly

… Đường đi ngập lá thông. Bên bờ suối, nhiều hoa sim dại. Thành phố yên tĩnh, không khí trong lành, quang cảnh lại đẹp. Đà Lạt thật là một thắng cảnh của đất nước ta. Chỉ muốn đi mãi trên con đường có gió mát và tiếng thông reo

Đêm hôm đó, sau buổi hội ý trong đoàn, tôi thức khuya. Nhìn ra cửa sổ trời tối đen. Không còn nhận ra đâu là hồ, đâu là núi. Những quả đồi thông xinh đẹp, những cánh rừng hoang vu của cao nguyên Lang Biang chìm trong bóng đêm. Cuộc chiến đấu của đồng bào ta, của các chiến sĩ du kích trong những mỏm núi cao, những khu rừng rậm nơi xa kia đang tiếp tục và sẽ còn phải tiếp tục

 Cứ muốn đi mãi trên con đường có gió mát và tiếng thông reo..

.Anh Chút rất thân thiết với họ . Năm bọn tôi vào lớp sáu thì anh  thi đậu vào lớp đệ tam ( lớp 10 ) trường công lập Trần Hưng Đạo,  sau bốn năm chăm chỉ ở trường tư thục Bồ Đề, ngôi trường có những người thầy dạy hè rất tuyệt vời của tôi . Anh học buổi sáng, nhiều bữa ghé  ăn cơm  trưa  với Vĩnh, có hôm nó phải lên trường sớm lại cất phần cho anh trong   gạc-măng –giê rất chu đáo . Đôi khi , Vĩnh kể , bố nó phóng xe từ Lạc Dương xuống , chở anh đi đâu , không ai biết, có khi đi suốt đêm . Những tối như vậy, Vĩnh chỉ biết cuộn chăn ngủ kỹ .

 Tôi thường qua nhà  Vĩnh chơi  vì bỗng dưng tôi rất thích nơi này, nhất là từ khi đọc trong tạp  chí Văn (  báo văn nghệ ngày ấy, mỗi tháng có hai số ) truyện ngắn  Trăng soi đáy nước  của nhà văn người Nhật từng được giải Nobel là Kawabata . Người vợ trẻ xinh đẹp đón người chồng mang  bệnh phổi nặng về đây an dưỡng, một miền quê vùng núi của đất nước phù tang . Ngôi nhà họ trọ cũng có căn gác trông xuống sân, nơi có mảnh vườn nho nhỏ của người vợ , mảnh vườn rực sáng ánh nắng chiều và những luống rau mướt xanh như ngọc.  Cô giúp chồng ngắm cảnh vật thật thơ mộng xung quanh bằng  chiếc gương soi nhỏ  mà cô dùng để  có thể nhận  xem búi tóc bối sao gáy thế nào Trong gương, anh còn được ngắm cả bầu trời cùng những áng mây hồng đang thong thả trôi xuôi trên những đỉnh núi xa xa,
, cả cảnh tuyết rơi, và cả những rặng núi xa xa cùng dải rừng thưa gần đó. Được nhìn thấy cả vầng trăng, những đóa hoa hồng và những đàn chim di trú qua ngang trời. Trong gương còn phản chiếu cả khách bộ hành đi lại trên đường cùng bầy trẻ nô đùa trước sân.  Người  chồng thậm chí còn nhìn thấy cả việc Kyoko, người vợ  lần bắt từng con sâu hại lá cho mỗi cọng rau , được dịp ngắm vợ cuốc lật đất vườn. 

Trong gương, anh thấy rõ cả lũ giun, lúc  người  vợ  cuốc lật đất lên , thích thú được ngắm nàng diện chiếc quần rộng ống màu xanh lơ điểm lấm tấm những nốt tròn trắng muốt ấy, để cuốc đất dưới vườn. Điều kỳ  diệu là Trong gương, bầu trời ánh lên sắc bạc , còn bầu trời ngoài cửa sổ thì xám ngoét như chì . Sắc cây in bóng trong gương cũng xanh tươi hơn, so với màu thực có. 

 Với người vợ,   việc chăm sóc mảnh vườn còn gieo vào lòng nàng những niềm hi vọng trong trẻo khả năng chồng nàng sẽ bình phục. Đó cũng là một cách kín đáo đế lộ tình yêu của nàng đối với người chồng phận hẩm. . Tôi bỗng ấp ủ một ước mơ nho nhỏ: rồi có ngày mình cũng sẽ  được sống trong ngôi nhà có tầng gác nhìn xuống vườn ra , trông ra hồ nước . Mình sẽ … Tôi bỗng đỏ mặt xấu hổ

Vĩnh thì tò mò tìm đọc  tập tiểu thuyết Vòng tay học trò của nhà văn nữ Nguyễn Thị Hòang, bởi có lần anh Chút kể có một cô giáo dạy  trung học đệ nhất cấp  ( cấp trung học cơ sở ) từng sống trong khu biệt thự cổ này, yêu một người học sinh có trường trong  khu này, một chàng trai tuổi mười bảy . Có lần tôi cũng lật ra, đọc ngay đoạn cô giáo đi cuốc đất trồng rau trước sân nhà

  Năm tháng cứ trôi qua. Một ngày  cuối tháng mười , Vĩnh lấy xe solex mới được bố  mẹ sắm cho chở tôi về nhà nó ngay sau buổi học. Ngày mai  mồng 1 tháng 11 là quốc khánh, chúng tôi đều được nghỉ học . Hồi ấy, hai con bé lớp  sáu năm nào nay đã leo lên đến lớp 10. Vĩnh không “ ú nần” như xưa mà cao hơn, thanh mảnh hơn. Nó có đôi mắt đen rất đẹp, chân mày đen gọn gang như cầm bút vẽ, đôi môi đỏ chúm chím .Nó rất giỏi Toán nên theo ban B, tôi qua C vì có thể học được một số môn xã hội, nhưng chúng tôi vẫn gắn bó với nhau “ như sam” ( lời chị Nhụy ). Hai cô nàng vừa mở  xong khóa cửa thì ông anh  Chút ở đâu trờ tới. Bấy giờ anh đang học năm  thứ ba trên viện đại học .Anh kêu lên sung sướng, ôi hên quá, đang đói bụng muốn chết thì chủ nhà về .  Ba anh em xúm lại làm cơm, nhưng cuối cùng tôi thấy cả hai cứ lóng ngóng đứng ngoài để ông anh sai vặt. Đầu tiên,anh xộc vào bếp ( nằm sau  khu nhà, ở tầng trệt )  nhóm củi, rồi đặt lên bếp một ấm nước .  Cách anh nhúm  lửa còn  thiện nghệ hơn dân hướng đạo chúng tôi. Anh chẻ củi thật nhỏ, xếp đều lên bếp, rồi dùng  một mẫu rễ thông chấm lửa khẽ khàng  đặt  xuống dưới. Đầu bếp sau đó chổng mổng thổi phù mấy cái, thế là ngọn lửa to cháy bùng lên. Anh vội vã xếp  những thanh củi dẻ lên, không quên nhét mấy miếng vỏ củi để có than ủ cơm. Trong khi đó, hai thiếu nữ được phân công nhặt hành . Đó là những cây hành đực , nhổ  từ vườn nhà   Vĩnh . Hành cái sẽ lớn,  biến thành những củ hành tây đỏ hoặc trắng, còn những cây không thể phát triển, thân cứ ốm nhom,cần nhổ đi để lấy chỗ cho cây cái đẻ củ .Một đống hành , rễ đầy những đất đỏ, quện  rất chặt , rồi lá vàng rối rắm  . Vĩnh  bảo , lặt in ít thôi cũng  được. Tao có nhiều đồ ăn lắm, cá thu kho thịt mỡ đủ ba mạng ba lát , rồi mẹ tao cho chả lụa ăn chưa hết, để lâu sợ thiu .

   Nước đã sôi, anh đầu bếp đổ vào soong gạo đã vo sạch, quay sang nhìn các cô nàng  cứ  nhón nhén tước từng cọng hành, thì sốt ruột.Ôi trời, chắc đến tết mới có rau mà luộc.  Anh kêu to rồi  đẩy  hai đứa ra, thoăn thoắt   xếp tách bạch  những phần  rể  ngọn về hai phía . Chỉ nháy mắt, trong tay  anh  đã có một bó hành to , gọn gàng. Anh đem  hành ra phía  chum nước mưa ngoài hiên , múc vào một chậu đầy , nhúng  phần rễ bó hành vào trong  chậu,xổ mạnh .   Đất bùn   dính  chặt từ rễ trôi ra trong  chậu nước . Ồ,  đống hành  đủ màu sắc bây giờ chỉ còn hai màu rắng muốt của rễ và màu xanh của lá .  Chưa hết, anh lại thổ mạnh bó hành xuống đất,  hai đứa tôi chưa hiểu động tác tiếp theo sẽ là gì,thì anh ngồi xổm xuống, tay đè bó hành to,tay kia dùng dao xén ngọt  đám rễ . Tôi thấy anh cố tình xén sâu vào thân cọng hành,nên mỗi  nhúm rễ mang theo một phần thân củ bằng móng tay.Cả hai cô nàng cùng xuýt xoa, uổng quá, uổng quá. Anh chẳng nói gì, nhặt lấy một cọng đưa lên như ra lệnh .Bây giờ tụi bay tước cho sạch  lá vàng nhe. Tao cắt hết rễ rồi, tước mau mà dễ . Cứ ngồi đếm từng cọng biết đến khi nào có cơm mà ăn. Tôi nhe răng,đến tết,  bị cú một cái  đau điếng .Vĩnh cũng bị cú đau khi nó cứ xuýt xoa , chỗ củ này mới ngọt mà phang cha  cái  đầu con người ta . Anh tính toán với nó,nè , dồn lại thành một cây hành chứ  mấy,đúng không ? Mai tao đền, chịu chưa .  Thấy hai phụ bếp xuôi xị, anh dịu giọng, cuộc sống có khi phải hy sinh phần tốt nhất để cứu  được nhiều phần tốt khác. Có khi hy sinh một người mà cứu được nhiều người, thì vẫn tốt hơn, phải không ? Vĩnh nháy mắt với tôi như muốn nói,đó,lại giảng đạo đức rồi !

 Cơm trưa dọn ra , tươm tất .Ba anh em tranh nhau cọng hành,miếng cá . Lần đầu tiên tôi  được ngồi bệt dưới sàn , gắp chung một đĩa thức ăn với mọi người. Ở nhà tôi, ai có phần nấy . Mỗi người có tô canh, dĩa cá riêng,vì ăn xong  bát đũa của ai người nấy rửa,  các chị  có thể kéo dài thời gian nghỉ trưa,nghỉ tối.  Mâm cơm nhà tôi cũng đôi khi có cá thu, mỗi người chỉ được một phần tư  lát cá to. Cá phơi khô, có ướp muối nên vừa cứng,vừa mặn, nhưng đó là của để dành. Vào  mỗi vụ cá thu, các anh tôi nhờ người mua  cả giỏ cần xé, gửi  xe đò mang lên nhà. Ai cũng nhâm nhi nhón nhén, nếu thiếu thì luôn  có sẵn những lọ nước mắm ớt tỏi đã giã sẵn, hay tương  bần “ đặc sản xứ Nghệ” mẹ tôi làm rất ngon, kho với sả chiên thơm ,có  những mẫu “ tiêu táng đường” bỏ vào, sang trọng thì cho thêm ít xác mỡ heo ,ăn ngòn ngọt ,mằn mặn, hay  muối sả là món “ gia truyền” gồm bốn thứ ruốc, thịt nạc xay,  sả , muối, tất cả rang khô, trộn lại  với nhau,  nhưng nếu tham lam thì  cả ngày chỉ làm được một việc là đi… kiếm nước uống. Hai món này rất đưa cơm.

 Nhưng không thú vị bằng bữa cơm hôm nay.Lần   đầu tiên tôi được thưởng thức hương vị trọn vẹn của thức ăn khi được “ ăn vả” cả miếng cá  to và một khoang chả lụa .  Anh Chút chia đều miếng  cơm cháy vàng rụm .  Thoạt đầu tôi cứ lo lo, cái kiểu  nấu cơm của  ông anh này  rồi ra sao đây  . Cơm sôi độ mười phút, anh bèn đậy nắp,vùi vào đống chăn mềm to sụ của chủ nhà ,bao nhiêu gối cũng mang ra đậy điệm. Bếp lò( chỉ có một cái duy nhất ) bây giờ có nhiệm vụ luộc hành . Đã có sẵn nước  sôi đun ban đầu,cất vào bình thủy, nên hành rất mau chín. Nồi cơm được bê ra, đặt lên lò,  sau khi củi bị dẹp đi,nhường chỗ cho mớ than đượm.  Tôi thở phào.

  Trong lúc ăn,ông anh căn dặn từng đứa,như thể anh sắp đi đâu xa . Với Vĩnh, mày  bớt nhõng nhẽo với bố mày đi,cũng đừng ăn hiếp mẹ mày. Kiếm được đồng tiền cho mày ăn học, bố mẹ mày trầy vi tróc vảy ra đó.  Vĩnh  ngồi nghiêm trang lắng nghe , nhưng sau đó nó bảo tôi,làm như bố mẹ tao là … cá vượt  thác  Đăn Kia ! Còn tôi thì , mi cũng bớt cằn nhằn bà Nhụy. Bà ấy ngó  vậy chứ khổ lắm đó.  Vĩnh mở to mắt, nhưng em thấy chị có chịu thua ai đâu ! Ừ,thì chính vì khổ tâm nên mới như vậy .Kẻ hung hãn là vỏ bọc của  một tâm hồn yếu đuối

 Đó là bữa cơm cuối cùng của anh với chúng tôi  .

 (còn nữa )

CÂU CHUYỆN TỪ NHỮNG CON CHÓ ( 2)

  CÂU CHUYỆN TỪ NHỮNG CON CHÓ ... (  tiếp theo )

   Quang, chàng  trai có máu nghĩa hiệp  đưa tôi đi “ coi mắt chó” cho xe  chạy từ từ, bởi vì đầu  luôn quay ra sau để hỏi tôi mấy 

câu :

-          Cô, có  hai người  rao, ở bên Vạn Kiếp với tận  thung lũng Vàng. Cô thích đi “lộ” ( chỗ )mô trước?

Anh chàng khai gia đình đang sống ở trên Gia Lai, nhưng gốc gác tận Huế . Không biết rời quê bao  lâu, mà còn mang nguyên âm hưởng của đất thần kinh ? Nhưng tôi rất  có thiện cảm với anh em  họ .

-           Hả? À, đi Vạn Kiếp   trước đi. Gần đây mà .

Vạn Kiếp có nhà bà ngoại chị Thủy ở đó, bây giờ mẹ chị về đây sống với bà. Mới tuần  trước chị Thủy rủ tôi qua thăm  hai bà, nhưng tôi từ chối . Người con trai đầu của chị, kỹ sư nhà máy điện Đa Nhim mới tậu được ô tô, đưa cả bố con anh Nhu từ Nha Trang lên. Tôi không thích cô con gái có ánh mắt và ngôn ngữ lúc nào cũng  đậm tính “ phân biệt chủng tộc” của anh Nhu  . Lòng hơi tiêng tiếc, nhưng lại tự an ủi: rồi sẽ có dịp đi.

 Dịp đó là  hôm nay.  

  Suốt bảy năm học phổ thông , tôi có một người bạn gái rất thân . Bước vào lớp đệ thất ( lớp 6)  cô giáo xếp  tôi  ngồi gần nó, không ngờ ra về , suốt quãng đường từ  trường về đến khu nhà tôi, tôi luôn thấy dáng một con bé mập tròn , hai cẳng chân ngắn chủn nhưng bước đi rất nhanh, tôi đi sau mà như muốn chạy theo mới kịp . Đến lúc tôi mệt quá, vì lần đầu tiên trong đời phải mang  theo nón áo lỉnh kỉnh, tôi chưa quen , bỗng tôi thấy con bé kia đi chậm lại, như muốn chờ tôi .Ôi, cái   đứa ngồi cùng bàn với mình !.Hình như tên nó là Vĩnh .Nó cũng nhớ tên tôi. Nhà nó ở khu Vạn Kiếp này, chỉ ở nhờ nhà ông chú  để đi học  cho gần ,chứ  nhà chính tận  Đa Phú, miệt sát Lạc Dương .Tôi chỉ nhà tôi cho nó . Thế là chiều hôm sau nó đến rất sớm, khi cả nhà tôi đang ăn cơm trưa .Còn hơn một tiếng nữa mới đến giờ vô lớp mà. Thấy  tôi có vẻ trách   , nó bảo, tại tao ở nhà một mình buồn, sang mày chơi rồi lên trường giờ nào cũng được.Tôi bèn dắt nó vô … buồng ngủ ( vì  sợ dẫn nó lên phòng khách vắng tanh tận nhà trên, nó  ngại  ), tìm  cho nó một cuốn truyện . Rồi tôi tiếp tục ra bếp ăn uống, rửa ráy sạch sẽ . Lúc tôi  chui vô buồng tìm áo dài để mặc, tôi chợt thấy mùng  buông kín,cô bạn bé con đắp chăn tận cổ,  ngủ khì , còn cuốn sách được đặt ngay ngắn trên mặt rương!.

 Chủ nhật hôm ấy, để “ đáp lễ”,tôi sang nhà nó.Và tinh mơ đã thấy cô bạn thật dễ thương  sang đón. Vĩnh   kể  bố nó chở đến tận  đầu đình, trên dốc  nhà tôi . Ông muốn   đón tôi    đi cùng nhưng Vĩnh muốn đi bộ cùng tôi,chỉ vì tôi  đã khoe với nó một con đường đi tắt qua khu nhà nó. Thực ra ,tôi không hề biết con    đường “không tên” này ,  chỉ  thấy sáng chiều  đám thanh  thiếu niên lộc  ngộc từ tận  ngoài phố băng qua vườn nhà tôi,rồi lên  ngọn đồi nằm sau ngôi trường Trung Bắc, thuở tôi học cấp 1 ,và biến mất . Anh Chút nhà tôi  cũng hòa trong đoàn quân áo len xanh nước biển đậm này .Anh bảo có một lối đi từ trường  trung học Trần Hưng Đạo  về nhà mình , đó là băng qua bờ hồ Vạn Kiếp, rồi lên một con dốc “cằm đụng ngực”, thì sẽ gặp một con đường mòn nối xóm đạo nơi này với nhà thờ ở trên đỉnh đồi .

 Thế là chỉ trong một loáng, tôi nghe tiếng  Vĩnh kêu lên sung sướng “ Ôi,tới hồ rồi kìa. Nhà tao bên kia hồ” .

 Tôi mở to mắt  ngỡ ngàng, tưởng như lạc vào một khu cổ tích .  Một thung lũng rộng trải dài hút tầm mắt là một làn nước phả hơi sương  buốt lạnh. Rừng thông xanh cao vút . Những ngôi biệt thự quét vôi đỏ  nằm ngăn nắp bên hồ , im lìm say ngủ trong bình minh .

Chị Thủy từng kể với tôi rất nhiều chuyện về nơi này. Đây là khu dinh thự người Pháp xây từ năm 1942, dành cho những gia đình người dân họ có thu nhập thấp, đông con .  Đến khoảng năm 1957, lúc tôi vừa chào đời, thì người ta dành phần lớn để lập ra trường có hai cấp trung học, mang tên Bảo Long , con trai cựu hoàng Bảo Đại,rồi  đổi thành Trần Hưng Đạo . Những ngôi biệt thự còn lại làm khu  cư xá cho giảng  viên   Viện Đại học Dalat. Chị bảo  suốt thời gian   vất vả từ cây số 9( cách trung tâm thành phố chín cây số, như vậy chị phải đi về mỗi  ngày gần mười hai cây ) xuống trường Bùi Thị Xuân học, chị luôn ao ước phải chi có lớp cho con gái ở trường Trần Hưng Đạo thì thật  sung sướng biết bao,vì ngoại chị có một căn nhà nhỏ  bên hồ ,chỉ đi dăm phút là  đến trường .

. Khu Cite Deoux, gọi tắt là khu Decoux, tên một quan chức Pháp , còn thông thường,   Vĩnh vẫn bảo : tao ở khu hố tùng. Hẳn xưa nơi này có nhiều tùng lắm . Trường  Trần Hưng Đạo nay là Đại học Yersin,  con đường qua trường mang tên một vị bác sĩ lừng danh của Việt Nam : bác sĩ Tôn Thất Tùng .

Tấm bản đồ này  ra đời  có lẽ vào thời điểm 1942, khi hai ấp Hà Đông và Nghệ Tĩnh được gọi bằng một tên chung , khu Trung Bắc, thì  nơi Vĩnh ở bấy giờ còn có một tên khác : cite de pics ( phố Ngọn núi )còn hồ Vạn Kiếp được gọi là Lac de Da Thanh ( hồ Đa thành ) dù ấp Đa  Thành nằm tận bên kia con đường Nguyễn Hoàng , nay là Xô Viết Nghệ Tĩnh 

Dalat ngày  ấy  xanh ngát rừng thông. Vườn  cha tôi thuê trên khu Đa Phú cũng biếc xanh dịu mắt . Nhưng xóm tôi ở, cây cối thưa dần, dành chỗ cho nhà,  cửa, vườn rau. Nhà tôi lại luôn luôn đông người,  nên  cả ngày chủ nhật ấy bên nhà Vĩnh,tôi thấy thích thú vô cùng .

Dalat ngày  ấy  xanh ngát rừng thông. Vườn  cha tôi thuê trên khu Đa Phú cũng biếc xanh dịu mắt .. Nh

Một ngôi biệt thự  , dù đã xuống cấp, nhưng vẫn đẹp. Hai tầng,có ban công nhìn ra hồ, không gian  im ắng đến độ có lẽ chỉ thở cũng nghe tiếng vọng sang tận bên kia đồi.  Chủ nhà là hai vợ chồng trẻ đi tu nghiệp bên Nhật, giành cho bố con  Vĩnh  toàn  bộ  căn gác rộng . Bố   mẹ Vĩnh  cũng là nông dân như cha mẹ tôi,  ông bố cũng  đang là trưởng ấp trên ấy,như cha tôi,chỉ  khác mấy điều, ông biết đi xe gắn máy, có ba  vợ và nấu ăn rất ngon. Vĩnh kể hai  mẹ lớn là chị em  ruột, có tất cả sáu người con, đa số đã có gia đình riêng, đi học,làm công chức , nên   việc vườn tược mẹ  Vĩnh,  trước kia là chị làm công trong nhà,  đảm trách . Mẹ chỉ sinh mình nó,rồi mổ nên nó trở thành con cưng . Bố rất  chiều chuộng nó .Nó đòi ở   trọ để tự đi học , không muốn bắt ông bố luống tuổi phải ngày ngày chở cổ con gái trên những quãng đường rất xa ,nên ông dành mượn nơi này.Mỗi chủ nhật nó sẽ về , mang theo  đồ ăn mẹ  đã chế biến. Mà lo gì,  Vĩnh bảo, sáng sáng bố tao phóng xe lên số 9 đi làm,tối về  đây với tao , mẹ cho gì thì ông mang  theo luôn. Ừ, thế cũng thích, tự dưng tôi cũng muốn “ một  mình một cõi” như nó. Nhưng tôi   thấy lo lo . Mày có… sợ ma không, nhà gần hồ. Vĩnh cười, ơ làm gì có ma, tao không tin, không sợ.  Đúng là nó không sợ ma . Có nhiều hôm  nó phải ngủ trong nhà một mình, vì ông bố bận công việc không xuống được. Dạo hai đứa chúng tôi cùng đi Hướng Đạo và được tuyên hứa, tôi thực sự tin  Vĩnh rất gan lỳ. Hôm đó,  cả lũ con gái tuổi mười ba tập trung ngủ lại trong Đạo Quán, ngôi nhà nhỏ chơ vơ ven hồ. Không ai dám hỏi lý do,chỉ biết rằng có một thử thách sẽ đến .   Trưởng Đoàn buộc chúng tôi mặc ấm, chân trong giày vớ  gọn gang, chờ lệnh là ..xung phong . Rồi chúng tôi say ngủ. Nửa khuya, bỗng tôi thấy  có một bàn tay  đánh thức.  Trong lúc nửa mơ nửa tỉnh ,tôi nghe lệnh phải ra sân,đi thẳng lên   Đồi Cù. Mặt  đồi sáng nhờ nhờ dưới ánh trăng hạ tuần, bỗng tôi thấy xuất hiện  ba bốn bóng trắng , không chân, không đầu,  múa  may  quay cuồng trước mặt.  Tôi nghe tim đập rất to, cổ họng như nghẹn cứng, hai chân muốn khụy xuống . Sau lưng vẫn có tiếng  thúc  giục phải đi tiếp, tôi  chống cây gậy Hướng Đạo thật thẳng, rồi  bám  vào cây, hít một hơi thật sâu, lấy  bĩnh tĩnh.Mồ hôi nhớt trong lưng túa ra khiến tôi có cảm giác muốn xỉu,  nên ôm gậy thở tiếp mấy nhịp  Chợt như dưới đất trồi lên một  bóng người đen thui,tròn quay, ngay bên cạnh tôi .Bóng đen ấy đưa tay đỡ cây gậy để tôi bám lấy mà thở . Sau đó,có tiếng chân nặng nề bước đi . Đám con ma không đầu, không chân   cứ lien tục nhảy múa, rên rỉ ,kêu gào trước mặt. Tôi đã tỉnh ngủ, biết rằng mình đang   gặp ma, nhưng tin chắc cái bóng đen tròn quay vẫn   gần đâu  đó, cũng  đang bị ma nhát như tôi.  Tôi  bước theo gậy, cứ thế mà phăm phăm lên đồi . Kỳ lạ, lũ ma nhường đường cho tôi. Chợt có một con  xông đến,túm lấy tôi,con  khác bịt mắt tôi  bằng một chiếc khăn mỏng. Có hiệu lệnh  bằng morse   buộc chúng tôi quay xuống .Bây giờ lại nương vào gậy, bước thấp  bước cao . Một con ma có lẽ thấy tội nghiệp, đến mở khăn  cho tôi .    Một chị trong ban tổ chức .  Bây  giờ tôi thấy hai chân mỏi nhừ  . Bóng đen tròn quay  cũng như từ dưới đất lên. Chìa ra một đầu gậy,  rồi bước lên trước. Tôi nắm chặt phần gậy không có đinh, cứ thế mà  bước, bỗng thấy cơn nhức tan  biến. Về đến nơi, tôi nằm lăn ra thở. Một lát sau,có  bóng đen đến   gần, thì thào: nè, mày có muốn uống nước ấm không ? Giọng của Vĩnh !

(còn nũa )