cung đường và giòng suói

                           

                                   CUNG ĐƯỜNG VÀ GIÒNG SUỐI   

         Tình cờ hai bà già gặp nhau ở ngã ba đối diện với ngôi tháp sao đỏ của trường đại học  , bà “thiên lý nhãn ”rủ tôi đi chùa Vạn Hạnh, thắp nhang ngày rằm .Chùa nằm khu vực gần Dốc Đá cạnh trường tiểu học Đa Thiện, thế là chúng tôi phải cuốc bộ gần một nửa đường Trần Khánh Dư , từ đó bọc lên Phù Đổng Thiên vương, rẽ vào chùa . Nhà chị Nhụy nằm cách nhà tôi mấy số, rồi đến nhà bà này, nên từ lâu lắm rồi, tôi đi trên con đường này cũng chỉ đến đó  , không  có dịp đi sâu vào trong , dù ngay khúc bọc , vườn nhà tôi nằm ở đó, “vườn trong ”, lũ cháu con  các anh chị làm nhà, trồng trọt ở đây ,   để phân biệt với vườn trông xuống từ sân nhà  cha mẹ , “vườn ngoài”.

      Trong cuốn sách mang  tính chất nghiên cứu về Đalạt của mình, người con ông Xu Hiến, một nhân vật có công rất lớn với ấp Nghệ Tĩnh,viết mấy giòng :Sau khi các lô đất được  phân chia xong, tất cả các lô đều phải cử người làm một con đường tạm vòng xung quanh ấp , đủ rộng cho xe ngựa đi lại , vận chuyển vật dụng xây cất , phân tro …Đó là tiền thân của con đường Trần Khánh Dư ngày nay . Mốc số 1 của con đường nằm ngay dưới chân ngôi trường tiểu học Trung Bắc thân thương của lũ chúng tôi (hai nhóc út, còn các anh chị lớn đều phải đi học rất xa , qua khu giáp Bệnh viện Tỉnh ngày nay . )mốc số 79 (ấp ngày tôi  trưởng thành có ngần ấy hộ, nằm ngay trước cổng trường nữ  trung học Bùi thị Xuân của đám con gái trong nhà )Hai ngôi trường trên một con đường thôn.

     Bây giờ vẫn thế , dù hai bên làng mạc đã phình ra rất nhiều .

     Tuổi bà già này và tôi có hai cột mốc đáng nhớ . Biến có tết Mậu Thân,chúng tôi đang chuẩn bị thi vào lớp 6, biến cố hè 1975, chúng tôi sẽ chia tay ngôi trường ngói đỏ , nhấp nhô vô vàn ô cửa kính . Hai mốc đó cũng gắn với con đường. 

           Thuở  bé (dưới lớp 5)tôi hầu như  không được bước chân vào vườn trong .Có mùa hè thấy các chị rộn ràng mang rổ đi tỉa cây cà rốt,những cây cà rốt bé tí có thể bán được, làm một món rau rất dễ ăn,lạ miệng,  tôi khấp khởi đi theo, nhưng mẹ bảo : Ồ, con ở nhà, quét nhà, rửa chén. Công trạng chi mình mà vô vườn trong  .“Công  trạng chi mình”, nghĩa là không phải việc của tôi , con nít . Chị Nghĩa nheo mắt, như bảo , mi ở nhà cũng có phần mà !

                     Lên lớp 6, có những ngày trời nắng, thiếu một chân kéo dây,cầm vòi, mẹ cho tôi đi cùng .Vườn ngoài số 41,vườn trong số 23 , tôi cứ đếm lùi, những chủ nhân ông rất quen, đồng hương của gia đình . Nhà ông Cu Tâm, nhà bà Hoe Siên, bà Đĩ Khanh, Ông Cháu Trinh …  Cu  và Hoe để phân biệt nhà sanh con trai hay con gái đầu lòng, còn hai tên kia thì tôi chịu . Tất cả mọi ngôi nhà đều quay mặt ra vườn , lưng chừng đồi, để con đường mang tên một vị tướng tài ba đời Trần  chạy vòng quanh sau lưng nhà, mặt đường ngang mái tôn, dịp giáp tết và những ngày nắng to,  người nhà thường mang các lại củ làm dưa món củ kiệu , khoai lang luộc chín lên phơi, rất chóng khô; có khi gặp vài chiếc áo len giang hai tay như  áo mẫu , nhưng coi chừng kẻ trộm áo .

                 Từ nhà tôi đi vào,đáy thung lũng rộng hơn, vườn nhà nào cũng có nhiều mảnh bằng phẳng,ít bị taluy chia cắt như dân xóm ngoài, nên có lần tả quê mình, tôi nhớ chị  Nhụy hướng dẫn bọn trẻ so sánh với chiếc muỗng sứ Giang Tây , thường các bà bán tào phớ ( đậu hũ non ăn với nước đường )vẫn dùng khi mời khách .          Viền muỗng là con đường . Mép muỗng là nhà , vườn và ao nằm trong trong đáy muỗng .

                      Nhà nào cũng có một hoặc  hai ao , đào sát mương , được đào sau khi nhận lô đất chia . Mương chứ chưa đạt mức  “suối”. Mương nằm giữa đáy thung lũng, ranh giới cư dân hai bên mép muỗng, bắt đầu ở số nhà  79 và kết thúc ngay vườn nhà tôi bởi mảnh vườn này nằm ngay đường vòng mép muỗng, ngay vị trí chúng ta múc tào phớ cho vô miệng . Vườn trong nhà tôi không hề được mương đi qua, mà nằm một mép vườn,thế nhưng, nơi đây lại có một mạch nước ngầm vô cùng dồi dào . Cha tôi cho đào hai ao (dân ở đây lại  quen gọi là hồ )một lớn nối với mương, một nhỏ  nằm  giữa vườn, nơi đón giòng nước mạch từ chiếc giếng lộ thiên chảy từ ven đồi về .  Ao lớn nay đã bị lấp để tăng diện tích đất, dựng nhà lồng .Con cháu cứ chia nhau canh tác .

           Những ngày mới vào Đalat lập nghiệp,  đất trồng trọt  được cấp cho mỗi hộ  chỉ là mảnh nhỏ một   sào, trồng khoảng  dưới nghìn cây bắp cải, cách đo đạc của người dân quê tôi . Vì thế, cha tôi và dượng Trí, người anh rể , chạy vạy khắp nơi để thuê thêm vườn . Mục đích cao cả và  đầy trách nhiệm là  làm sao nuôi dạy đàn con trưởng thành .Vườn tận Sào Nam , cây số bảy .Vườn ở ấp Đa Thành,nơi có trường Đống Đa thân yêu của tôi ,  cũng cây số bảy (mốc là trung tâm khu Hòa Bình trên phố ). Vườn gần nhà . Mảnh vườn này  về sau cha mẹ tôi quyết tâm mua bằng được, dù hai cụ biết rằng giá cao .

            Học hết cấp ba, bọn tôi đều đi xa , mỗi  lần về thì  quanh quẩn vườn ngoài ,Bà bạn già lấy chồng tận Bảo Lộc, chỉ mới hồi hương khi ở tuổi “nhà nước cho nghỉ ”. Trước đó một năm, hai vợ chồng đi về, xây một biệt thự  trên đất   người cha chia phần .Tôi nhớ những ngày lửng thửng cùng các chị “đi vườn”(cách gọi ngắn gọn), tôi thường bắt gặp ông bố bét nhè của bà leo lên mái tôn ngồi co ro phơi nắng. Ngôi nhà dài như một trường học, chiếc ao sát bờ mương cũng dài như thế . Tôi thường trông xuống ao , bao giờ cũng gặp người bạn “có đôi mắt nhìn ngàn dặm” vớt bèo, hay giặt giũ, hoặc rửa cà rốt bên ao, áo quần luôn ướt sũng  . Vườn  cho hai ba chủ thuê . Nay ao đã lấp, vườn bán dần , chỉ còn một mảnh nhỏ, dành cho cậu em út không đi làm  nhà nước . Nhà cũng đã thay đổi, nhiều biệt thự xinh xắn , mặt quay ra đường, lưng nhìn xuống ao vườn ngày nào . Mọi nhà đều thế, trừ… nhà tôi .

          Khác với mọi hộ trong ấp, nhà tôi nằm dưới chân đình. Khi phong trào “thượng lộ”với mục đích cho sinh viên trọ học, nhà tôi … bí rị . Chỉ nhà cho đồng  nghiệp, tôi thường đóng mở ngoặc đơn “đi  theo con đường bên hông đình làng, thấy cái mái nhà có tôn bị gỉ đỏ , cửa sổ màu xanh .Không có  phòng trọ .”…Đại khái là thế .

        Ao nhà cũng bị lấp, nhưng lấp muộn nhất làng.   Không thể lập nhà trọ, vợ chồng Cậu Bé phải trồng trọt, chăn nuôi,rất cần ao .Chiếc ao mùa mưa nuôi cá ,thả lươn; ngày nắng nôi  dự trữ nước tưới vườn, nước rửa  dọn chuồng trại .

 Ngày  tôi tuổi thiếu niên, thôn tôi  ở có gần tám  chục   hộ  dân, tất cả đều làm nông, chuyện nước nôi là mối ưu tư hàng đầu . Mùa nắng, nước chỉ có một nguồn duy nhất dẫn về từ đập Đa Thiện, mà thơ ca  vẫn ví von là Thung Lũng Tình Yêu . Tình yêu thì cho không biếu không , nhưng hễ mùa khô đến,sự cho không biếu không ấy gây ra biết bao rắc rối . Nước tình yêu theo con suối lớn,chảy qua thung lũng, giữa những mảnh vườn của chủ nhân hai bên bờ. Vườn mọi nhà đều dành một diện tích bằng bốn chiếc chiếu cực rộng , gần suối, để đào ao . Đáy ao có một bộng cống dẫn nước to bằng cổ tay người lớn .Cống thông với suối. Suối chảy qua vườn ai,  nhà đó có quyền ngăn lại bằng một bờ đập  nằm theo chiều ngang suối để nước vào ao .Ao đầy, thì phải tháo đập, để  nước suối chảy xuống khu phận nhà bên cạnh .Rắc rối xảy ra là lắm khi bị tháo trộm khi ao chưa đầy, hoặc chủ có ao đã đầy nhưng không chịu tháo . Khi tháo đập trên, lại phải nhanh chóng đắp đập dưới thì thời gian nước vào ao sẽ ngắn đi  .Rồi canh ao đầy để còn bịt cống, nếu không muốn nước đã “lấy” được lại chảy ra suối.

    “Đi lấy nước”  vụ rau mùa nắng là những kỷ niệm đẹp của chị em chúng tôi . Khi tôi ở tuổi học lớp nhì ,nhất(lớp 4, 5 bây giờ ), tôi cứ thấy độ chừng ba bốn giờ sáng, lúc mọi người đang còn ngủ say, đã thấy cha tôi  thức dậy . Ông mặc áo ấm, khoác một tấm vải ni lông  đi mưa bên ngoài, chân mang ủng, đầu đội mũ trùm khăn kín mít, tay mang găng  cao su , lọ mọ xách chiếc đèn bão, tay kia  bưng khi thì rổ khoai đã luộc, hay cà mèn cơm rang, và một bọc chăn gối, đi trước . Chị cả, rồi chị Nhụy , rồi tôi,  cũng trang phục  y như thế , cũng tay mang đèn, tay kia  bưng khi ôm  bọc chăn gối , có khi cặp với đầy  sách vở  ,mò mẫm theo sau . Con đường dẫn xuống vườn ngày ấy rất hẹp, lại mấp mô, lại nằm giữa hai bờ ta luy cao, nếu trượt chân không chỉ dập  đầu gối mà còn lăn nhào xuống hố, gãy răng,dập mũi  . Điểm đến đầu tiên là “nhà máy ”,một căn chòi vuông bằng gỗ, có diện tích để đặt  hai bục gỗ, y như bục xây đặt bàn giáo viên trên lớp học, một để  đặt máy tưới, một trải chiếu làm  giường ngủ cho những người đi lấy nước .Một khoảng rộng cất các nông cụ, phân bón  và các thứ lặt vặt khác .Điểm đến thứ hai và sau cùng là bờ mương, lòng mương  . Ao lấp,nhà máy cũng bị tháo dở. Những chiếc máy hiệu Bernard  nho nhỏ chạy bằng xăng hay máy Kubota  kềnh càng chạy dầu diesel biến đi đâu cả . Người ta dùng mô tơ chạy điện, hoặc giàn phun tự động. Dùng mô tơ thì vất vả ở khâu  vận chuyển, nhưng chủ nhà không lo lắng kẻ gian đột nhập .Máy nhà tôi cũng bị ra chợ mấy chiếc.

     Nước suối ngày ấy chưa bị ô nhiễm như bây giờ, là một phần quan trọng trong sinh hoạt hằng ngày của mọi nhà, đặc biệt mùa nắng về . Nước tưới vườn, nuôi cá .Nước giặt giũ, tắm  rửa. Nước cho gia súc .Sau khi tưới vườn, người cầm vòi không quên tha sợi dây cao su dài và nặng lên nhà . Nước được bơm vào các thùng phuy đặt la liệt khắp sân trước, hiên sau . Nước ao xanh lờ lợ, thoảng tanh mùi rêu , đôi khi bơi lăng xăng những con  nòng nọc hay thản nhiên bám vách thùng những chú  ốc nho nhỏ,lũ lạc bầy .Chúng tôi thường tìm cách cho chúng về nhà, ra ao .Mọi người gọi chung là “nước rửa”, còn “nước ăn” thì sao ?

       Khi tôi đang độ tuổi mẫu giáo, nhà chưa làm lại, bể nước chưa có, ba người phụ nữ trong nhà tự giác nhận lấy công việc nặng nề ,khó nhọc này. Cả thôn chỉ có  ba giếng. Giếng xóm trong nằm gần vườn nhà bà “thiên lý nhãn”,cách nhà tôi độ một  cây số đi về , nhưng ngược đường. Giếng xóm ngoài ngần ấy  quãng đường .Còn một giếng bên vườn nhà ông bà Cửu Miên,chỉ cần băng qua hai vườn và ao, nhưng tha được đôi nước về nhà thì chỉ còn lưng thùng  Vì vậy , giếng nhà bà cửu của chúng tôi được bỏ bi, tráng xi măng,sạch sẽ, nhưng trừ người nhà, không mấy ai tìm đến . Giếng xóm trong chỉ là một cái hục bằng bàn thầy giáo,có đóng gạch đỏ  ngăn bùn, nước luôn ăm ắp .  Giếng xóm ngoài mới trông không hề khác ao chứa nước suối mọi nhà, còn rộng thì có thể sánh với nền một lớp học. Người tìm đến từ tinh  mơ đến tối mịt .Ban đầu là ao một nhà , sau trở thành giếng chung .

        Tôi đang sống trong ngôi nhà làm đi sửa lại nhiều lần . Tôi thấy mình đang tuổi lên năm,  ngồi trong  gian nhà bếp nhỏ và tối, trông ra mấy  dĩa hạt hoa păng xê chị Nhụy phơi bên hiên,canh  không cho gà đến mổ . Chị không thích mang đi chỗ khác, sợ gió thổi bay .Ở ảng ,  chị Nhụy đang ì ạch gánh nước về nhà .  Cạnh tôi có một bịch  bánh tai heo, nhưng  chỉ  còn vài chiếc, tôi muốn để dành cho chị cả , đi  học chưa về .Bất ngờ tôi nghe có tiếng chân lép nhép bước đến, tôi chưa kịp quay lại,thì bàn tay của bước chân ấy cầm gọn túi bánh,cho hết vào mồm,nhai rau ráu .Tôi há hốc nhìn, kinh ngạc,tức giận . Bàn chân kia đã nhanh nhẹn bước ra ,  tay không quên đóng sầm khung cửa nối nhà bếp ra ảng, mắt kịp ném cho tôi một tia nhìn chế diễu, miệng mở một nụ cười tinh quái . Phản ứng của tôi là nhón chân,chốt luôn que ngang,quyết không cho chị vào .Rồi tôi thút thít khóc, nhìn cái bị ni lông nằm lăn lóc một góc bếp, bên trong còn vương mấy mẫu vụn,thơm mùi bột,mùi dầu . Lũ gà từ đâu đến mổ lóc chóc những hạt hoa păng xê nhỏ xíu như hạt mè, sản phẩm chị Nhụy  loay hoay gây giống mấy tháng trời. Kệ,ai biểu ăn hết bánh của người ta .Lại tiếng bước chân lép nhép,tiếng thở hổn hển , tiếng tay thò ra giật mạnh của ,tiếng gọi  cấp bách ,giật giọng .Mặc kệ,tôi cứ ngồi như phỗng .

    Tôi nghe bước chân chuyển hướng: chị phải vòng ra  sân mới có thể vào bếp bằng cửa tôi đang mở . Tôi dợm chạy đi nhưng không kịp .Mắt chị long lanh khi trông thấy  mấy dĩa hạt giống đều bị lật úp .  Chị chận đường, hai bàn tay như có cả chục, thò ra , vơ lấy áo tôi . Chị bạt tai tôi hai cái  nảy lửa,sau đó là túm lấy hai bàn tay nhỏ xíu của tôi, tìm mông và phết liên tục mấy cái đau điếng .Vậy mà tôi không khóc. Chị hình như càng điên lên khi tôi cứ giương hai con mắt trên khuôn mặt đỏ ửng , ngang ngạnh nhìn chị . Nhìn quanh , nhìn dĩa hạt giống hoa nằm chỏng trơ,lật úp,hạt vương vãi lung tung, lại   nhìn quanh,có lẽ tìm một đoạn  roi .Tôi nhân cơ hội vùng lên chạy, va phải một bóng người từ ngoài thong thả đi vào . Một bàn tay đỡ lấy tôi,nhưng tôi cứ lao đi .

     Ra đến hiên trước,tôi chui vào nấp trong một khe hở giữa hai phuy đựng đầy nước ao . Lúc này mới thấy mặt tê buốt,mông rát rạt .

     Bữa cơm trưa hôm ấy,nhà tôi có khách,cái người thong thả đi vào, rồi đưa tay ra đỡ tôi . Nếu không có vị khách ấy, chị Nhụy sẽ không tha cho tôi đâu ,dù tôi có chạy lên trời .Khách gọi cha mẹ tôi là cậu mự, xưng anh với tôi ,anh Thạch . Có anh mà mọi chuyện ém nhẹm . Bao nhiêu bực dọc, chị Nhụy đã trút qua hết cho anh rồi  . Hình như trong bữa cơm ,mọi người bàn chuyện làm nhà, xây bể nước .Xế chiều, anh quay lại,mang cho chị Nhụy một gói giấy nhỏ, bên trong rất nhiều hạt giống hoa păng xê , và mấy chiếc bánh tai heo . Bánh hình như vừa làm , những  sọc bột mì trộn trứng màu đỏ,sọc không trộn nằm chen nhau một cách vụng về, nước dầu chiên  còn bám trên giấy . Có hề gì, vẫn là hình tai heo,chị cả thích lắm . Bà Nhụy thì lại  nhìn tôi như mọi ngày. Tôi nhớ anh bảo : hục hặc lắm, về già lại bám  lấy nhau. Chuyện đời là vậy mà .

      Sau tết, cha tôi dẫn chị Nhụy đi vô  Sai gon chữa bệnh thần kinh, tôi cũng được đi hộ tống . Ở nhà , mọi người rục rịch chuyện xây nhà mới , rồi năm sau, lại xây bể chứa nước mưa .  Giá thành hai thứ bằng nhau, mới thấy cái bể nước giá trị thế nào .Thực sự, xây bể cũng là có  thêm nửa  ngôi nhà khác nữa .

     Trước hết , phải dành  năm sáu  luống đất trồng chè mé chân đồi sát khoảng sân sau, khoét  sâu ba mặt,xây chắc chắn bằng đá .Mặt thứ tư của bể sẽ biến thành một bức vách  nhà . Người lạ sẽ không biết chiếc bể  vì nó được nằm trong lòng chân đồi . Khoảng trống giữa bể và hiên sau khá rộng,  được lợp tôn “sáng”,loại tôn nhựa , mặt trời suốt ngày lang thang trong nhà , có  ba bốn phòng ,có chỗ đặt bàn ăn,chỗ học tập ,ngày mưa có chỗ chơi lò cò,rải gianh , chỗ phơi quần áo.

               Đi chữa bệnh về,chị Nhụy bớt căng thẳng hơn xưa, nhưng do việc học bị gián đoạn, chị không còn húng thú mấy với việc đèn sách .Hết lớp 10,chị một mực nghỉ học,ở nhà làm vườn.  Việc đồng áng vẫn bộn bề như xưa, dù một số công đoạn đã có máy móc thay thế , chị không  phải chịu nhiều vất vả , nhưng tôi không hiểu nỗi niềm chị . Đi học vui vậy mà ! Chị ngày ra vườn,tối ngồi loay hoay vẽ vời  bằng bút chì,bằng sơn màu .Tôi nhớ cha tôi có hứa nếu chị học hết cấp ba,cha sẽ tìm cách gửi chị về Sai gòn thi và học ở trường Cao đẳng mỹ thuật Gia định , nhưng xem ra chị không hề  nhiệt tình chờ đợi  .Rồi  một hôm chị không ra vườn nữa .Chị xin tiền mẹ đi học đánh máy, học tiếng Anh để… đi làm .Mẹ không cho,chị đóng cửa buồng,nhịn ăn,xé nát mấy chiếc áo dài xanh đỏ, kiểu dáng  rất đẹp . Ngày ấy, áo nữ sinh  của tôi đều do chị cả may . Chị theo học lớp 4T trên khu phố , may được nhiều loại áo, áo bà ba cho mẹ,áo sơ mi cho cha , may quần tây cho các em, rồi áo dài . Kiểu  áo sau cùng hình như khó,tôi thấy chị chong đèn  mò mẫm nhiều đêm . Áo thường bị phồng lên một túm trước ức , có ủi cũng không chịu xẹp . Chẳng hề gì .Tôi chỉ cần hai vạt bay phất phơ dưới chân là đủ , vì tứ thời chúng tôi đến trường đều có những chiếc áo len dày khoác bên ngoài rồi. Người lớn như chị tôi thường thích “thả eo”,nghĩa là không khoác áo len,những hôm trời nắng đẹp .

          Mẹ cứng rắn cách mấy,cũng thua chị,khi chị tung ra chiêu cuối cùng: nhịn ăn, nhịn uống thuốc .Chị học một lúc hai thứ .  Những ngày làm học trò, chị chọn sinh ngữ chính là Pháp Văn, nay chuyển sang Anh,tôi ngạc nhiên khi thấy chị học rất vất vả . Cha tôi làm ấp trưởng nên được cấp một chiếc máy đánh chữ mới toanh  , mọi khi ông cho anh Thạch mượn,vì anh cũng giúp ông  soạn nhiều hồ sơ giấy má . Chị đòi về,rồi,lại bê sang nhờ anh Thạch chỉ vẽ nhiều  khâu .

          Đùng một cái,chị đi lấy chồng . Phu quân  là anh bạn học thuở trường làng, nhà nằm gần trường . Anh đang đi học trong Sai gòn,một hình thức trốn lính .Cưới xong ,chị sinh liền hai nhóc. Ngôi nhà tạm bợ của chị thường vắng tanh,vì ba mẹ con chị “đóng quân”nhà tôi thường xuyên. Gian nhà bể nước được chị tận dụng thành giang sơn của mình, chỗ trông con,chỗ soạn bài vở, cả chỗ tập “dạy nháp”, bởi bây giờ chị là giáo viên ấp tân sinh ,  công tác ngay ngôi trường  tiểu học  của tôi .

           Những quãng thời gian hai chị em “như chó với mèo”giữa chúng tôi tất nhiên chưa giảm, nhưng dạo chị làm cô giáo,tôi có phần  nể nang chị . Tôi thấy chị bị thanh tra , nay gọi là dự giờ, thường xuyên. Bọn tôi rất nhiều  đứa ,ngày tôi ở huyện,cho  đến khi về trường tỉnh ,thường tìm cách “gà ”bài trước. Chị thì không ,bởi  chị bảo mọi chuyện sẽ bị phơi ra,lúc đó xấu hổ lắm .Chị chỉ dặn lũ học trò nhà quê bẩn thỉu,nhếch nhác chịu khó tắm gội sạch sẽ,vì thầy cô đến lớp , sẽ  chê bai . Trường không có bảo vệ, không có tạp vụ . Một chú gần nhà tôi có nhiệm vụ giữ chìa khóa chung, mỗi sáng đến mở cửa nẻo rồi về .Chiều  quay đến đóng .Thầy cô khát nước  thì sai bọn trẻ về nhà bê lên,nước chè tươi,nước vối . Ly cối là loại ly thủy tinh sang trọng, dùng để tiếp khách,có hình như một quả trứng ngỗng,miệng và đáy đều nhỏ,thân phình ra, trơn bóng, rất khó bê .Bọn nhóc   vụng về thọc cả ngón tay cái đầy cáu ghét vào ly nước đầy,lễ mễ bê lên trường.Nhiều cô giáo nhăn nhó,hắt đổ phần nước bị ngón tay  bẩn thò  vào,nhưng chị Nhụy vui vẻ đón lấy,  điềm nhiên bưng uống .Gian bể ban ngày là lò bánh mì, đêm lại là một chiếc  tủ lạnh khổng lồ. Trần  không có la- phông, sương muối rơi lộp độp ,nhoèn cả trang vở . Vậy mà chị cứ ngồi đó,miệt mài từng  trang giáo án .

          Bể chứa nước mưa ấy là một báu vật vô giá  đối với mọi thành viên  trong nhà, đặc biệt với tôi . Tôi nhiều lần chứng kiến bà bạn già láng giềng này phải nặng nhọc gánh nước từ tuổi học lớp sáu,bảy, thấy bạn len lén múc nước giếng trong lu để hồ lơ chiếc áo dài trắng vừa giặt dưới ao lên, vì nước hôm  đó  do bà dì ghẻ gánh . Có lần bạn tôi bị giám   thị gọi  ra văn phòng vì chiếc áo hồ lơ (nước có pha mực xanh rất thoảng, giúp vải trắng giảm độ ố vàng nhanh )quá đậm . Tôi được một đặc ân bất thành văn là áo dài được giặt bằng nước bể,vào mùa nắng . Tuy nhiên ,phải rất tiết kiệm. Hàng xóm đôi khi không kịp ra giếng quảy nước, tạt vào nhà tôi xin một đôi , lẽ nào từ  chối .

       Tôi vẫn ao ước có một cái giếng đào như giếng nhà chị tôi ở Cầu Đất, như giếng nhà bà cửu Miên. Nhưng do  sợ động long mạch, cha tôi không cho đào.Sau ngày đất nước thống nhất, mẹ được ông cậu đón về  trước .    Quê ngoại thay đổi nhiều, và ấn tượng mạnh để lại cho mà là nhà nào cũng có riêng một chiếc giếng khơi bên hiên .Cha tôi nghe chuyện,vội vàng về thăm quê trong năm,mục đích phụ là … thăm cái giếng . Từ lâu, tôi đã nghe mẹ tôi than thở những năm về làm dâu, công việc nặng nề nhất chính là đi gánh nước xa,rất xa .

       Nhà chị Nhụy cách nhà tôi mấy căn, không có bể . Dạo tôi học lớp tám, cứ tối tối hai lần trong tuần,chị lại bê đồ đạc xuống nhà tôitổng vệ sinh. Phòng tắm nằm trong khu chuồng trại,có bếp đun và rất sẵn nước suối , chỉ  ngại là không có ..cửa che  ,vì không mấy ai tắm ban ngày,  và vì đã có một cánh cửa lớn,cửa chuồng . Có một hôm chị xuống muộn. Không hiểu sao,chị không chịu dùng giỏ rau chận cửa chuồng,hoặc kiếm tấm ni lông che màn buồng tắm ,như các chị làm công trong nhà vẫn làm,mà sai tôi canh chừng . Tôi ngồi chờ hồi lâu thì thấy buồn ngủ,bèn bụng bảo dạ rằng vào ngả lưng một tí thôi,chị gọi sẽ ra  mở cửa . Tôi bèn chốt lại,bên ngoài, ung dung chui vô mùng  .Rồi tôi ngủ quên!

       Anh chồng thấy chị về muộn, bèn  lần xuống  đón. Cả nhà tôi choàng dậy,  bật hết tất cả đèn đóm trong ngoài, bủa đi tìm . Tôi cũng bị lôi ra khỏi mùng, bị mẹ đét cho mấy cái đau điếng . Chị Nhụy được dẫn vào bếp, hong sấy, bôi dầu, ủ ấm. Nhưng chị khóc nức nở, khóc tức tưởi, khóc như lần đầu tiên được khóc, có lẽ là như bảo khóc cho đã .Anh chồng có vẻ ngượng. Mọi người trong nhà, cha mẹ, anh chị, tôi tớ, từ cảm thương đến bực mình, không hiểu vì sao chị khóc lâu và nhiều thế . Đến bây giờ tôi cũng không hiểu ! Nhưng từ đó về sau,  tôi chẳng hề thấy chị rơi lệ,cả ngày tiễn biệt những người thân yêu nhất .

      Tôi vẫn  nhớ anh Thạch  bảo : hục hặc lắm, về già lại bám  lấy nhau. Chuyện đời là vậy mà . Chị Nhụy bận bịu cháu nhỏ , một cô con gái vừa qua đợt ở cữ, sáng sáng đi làm, bế con gửi chị . Nhưng chân chị là chân đi, miệng chị là miệng nói ,mắt chị là mắt …dòm, chị cũng tìm cách tạt qua nhà, xem tôi thế nào .Các con của chị , có đứa sắm cho chị chiếc di động, đứa khác chịu nạp  cạc, chị thường xuyên gọi cho tôi, hỏi han vài câu trước khi đi ngủ . Có cây dây mới leo . Tôi ở gần các chị em dâu, nhưng lúc muốn nhỏ to, thì tìm chị . Hình như chị cũng hiểu điều đó nên bớt bẻ hạnh bẻ họe tôi . Có lần  đồng nghiệp kéo vào nhà tôi chơi rất đông, nhân thể đi ăn cưới ở nhà hàng  gần đấy . Chị Nhụy cũng ngồi vui  chuyện . Mọi người chia sẻ kinh nghiệm khi đi dự giờ : có nhiều người mấy chục năm vẫn một kiểu dạy, góp ý đâm ra xung đột. Thôi, không sửa được người khác thì…tự sửa mình . Một người khác triết lý : Ngoài ta ra, không ai hại ta cả .Dạy tốt,thao giảng ,dự giờ, nỗi ám ảnh kinh hoàng trong mỗi một người cầm phấn , đi dự đám cưới vui vẻ thế, vẫn … không quên !

      Nhưng tôi thấm thía một  điều .Phải, ngoài ta ra, không ai hại ta được cả !

      Những làn ao ,bờ giếng , cả chiếc bể nước mùa mưa chảy tràn như thác, ràn rụa qua bờ đá chỉ còn lại trong ký ức .Nhưng giòng suối và con đường thôn  như  chứng nhân cho bao thăng trầm mọi kiếp người, vẫn cứ  từng giờ đón đưa kẻ qua ,người lại  . Có những ngày buồn, nhưng còn nhiều tháng vui .

                                                                                                          NGUYỄN XUÂN .

    

HẠNH PHÚC .

                                                                              HẠNH PHÚC .

               

           Hăm hai tuổi, giã từ thời con gái, chị theo chồng về sống ở đây,Cầu Đất .

          .Ngày ấy, địa danh này chưa có trên bản đồ trà, cà phê của Việt Nam, mà  nhắc đến ai cũng thoáng chạnh lòng, chốn sơn cùng thủy tận .Không đường sá điện đóm,  xa  trường học ,xa chợ, xa bệnh viện . Muốn đến thăm chị, phải đón  xe lam chạy ba cây số  từ nhà ra chợ,rồi từ đó bị nêm chặt  trong chiếc xe đầu heo,lắc lư thêm  hơn  hai chục cây nữa, mà  đường gập ghềnh, ngoằn nghoèo, rồi cuốc bộ rã rời một đoạn dài,nối từ ngoài chợ Cầu Đất về thôn Đất Làng  . Về sau này, tôi mới hiểu vì sao  chị cả tôi có rất nhiều kiểu dép .Ở trường tôi học ,chị Nhụy dạy lũ  trẻ hát Con ve và con kiến,rồi  Cô bán sữa , nên chị thường bảo  tôi và thằng em út  ngay khi vừa  bị xe đò thả xuống. Nè, bắt đầu nghe, Tang tình ,tang tính  ..Cậu Bé thì thích cô bé  bán sữa mơ mộng , để cuối cùng chẳng còn gì .  Con đường độc đạo  lởm chởm đá, vắt qua những ngọn đồi chập chùng,hai bên mọc đầy cây chổi đót . Khí trời buốt giá quanh năm .Bước đi đâu cũng gặp và chỉ gặp  màu xanh rì của đồi thông, đồi chè, đồi susu . Một đập nước lớn như tấm gương khổng lồ giữa làng cũng phản chiếu màu xanh cây lá càng làm cho cả không gian thêm xanh, thêm lạnh . Vừa đi vừa gào  để thấy quãng đường ngắn lại .                      

            Nhà chị tận cuối thôn giáp rừng thông . Ngôi nhà  có  hai dãy một  dọc nhìn ra sân trước, một thung lũng xanh rì giàn su su , đó là   loại thực phẩm được  trồng  phổ biến ở đây, còn trông ra xa  cũng chỉ thấy  đồi thông; một ngang thì dường như vẫn những lũng   thông làm người láng giềng . Kiểu nhà không hề khác với nhà tôi ở trên ấp Nghệ  Tĩnh, Dalat . Cha mẹ chồng chị là đồng hương của nhiều cư dân trên ấp tôi  . Bố chồng chị giàu có, mua nhà ở ngay chợ  Trại Mát , rồi mua vườn vùng Hồ Than Thở , nên ngôi nhà ở đây   được dành cho  tổ ấm của chị . Nhà tôi thì đã được xây lại từ  trước ngày ông Ngô Đình Diệm bị lật đổ , khoảng năm 1963, còn nhà chị thì vẫn vậy, có lẽ cùng dựng lên khi tôi chưa chào đời . Trong suốt  tám chín năm đầu chị về đây  sinh sống, tôi đang học phổ thông, mỗi tết và hè mới được đi thăm chị, không còn hạnh phúc nào lớn hơn. Chị sanh nhiều con, tám đứa, cứ từng cặp ba năm hai nhóc , thế nhưng trừ gian bếp, mọi thứ ở nhà trên , nhà ngang rất ngăn nắp . Nhà trên của tôi có ba buồng, một của cha, một buồng dành cho hai ông anh cả, gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên, thì nhà chị cũng y hệt như thế . Gọi là buồng, nhưng chỉ là những bức vách làm ranh giới , đủ đặt vừa khít chiếc giường thước tư , bởi bên ngoài, còn đặt một bộ ngựa  ,trước giường buồng cha, và bộ bàn ghế có bốn chiếc ghế gỗ , trông vào giường hai ông anh lớn .Bộ ngựa dành cho khách, bàn ghế cũng thế . Nơi này còn mời khách đến những hôm nhà cúng giỗ , tết  .Trước bàn thờ cũng có một bộ ván đẹp, nơi đặt  mâm cúng, đàn bà con gái không có quyền béng mảng . Nhà ngang của chị không ngăn vách  như trên tôi  , mà là đại bản doanh của phe ta . Sáu cô con gái và chị . Giường đặt san  sát như  ký túc xá .Cửa sổ buồng tôi trông ra giàn ươm cây giống của cha tôi, có một cây ổi trĩu quả, còn của nhà chị trông ra  ảng nước và  giếng , kế bên là mái che rộng và thoáng, ngày mưa phơi áo quần, ngày nắng  có thể bê bếp lò ra đây, đun  nước tắm bằng gộc (rễ) cây chè, hay luộc củ chuối, có khi sấy chè . Sau ảng nước  chị trồng bưởi, có dạo trồng táo tây, quả  có ba màu xanh, trắng, hồng, lại có mấy cây quýt, trái đỏ rực  mỗi độ xuân về .

             Một ngôi nhà  gỗ nho nhỏ giữa rừng thông , hình  như đó là ước mơ thuở ấy của tôi.

              Tôi nhớ  tôi không hề chuẩn bị một điều gì để trở thành cô giáo .Năm tôi học lớp 11, trường tổ chức lễ Hai bà Trưng rất lớn . Lớp tôi có nhiều ki-ốt , bày bán bánh trái ,sách vở .... Tôi nhớ người bạn khá thân,có tài xem chữ ký , được  giáo sư hướng dẫn (giáo viên chủ nhiệm bây giờ ), dành riêng một quầy .Đắt khách, không ngờ . Tôi thì bốc thăm chòi bán mũ thằng hề . Ế kinh khủng . Thấy quầy đứa bạn từ sáng đến chiều  dập dìu kẻ vào, người ra , tôi bỗng có ý định nhờ xem hộ , không phải cho tôi , mà cho   chị Nhụy .Vì tôi có mang theo một cuốn sách  để có thể vừa coi quầy,vừa giết thời gian .Sách chị  Nhụy mua, ký tên chị . Thế là tôi  bê cuốn sách cho cô bạn bói . Quay về, thót tim . Vị giáo sư hướng dẫn đứng ngay trước quầy . Bà ném cho tôi một tia nhìn mà đến bây giờ nhớ lại,tôi vẫn rùng mình, khiếp hãi .Rồi bà ngoay ngoảy bỏ đi. Bài kiểm tra môn Văn (bà cũng là thầy dạy) của tôi sau đó  có hai con số .Số 12 (tương đương điểm sáu ngày nay)bị  gạch chéo, thay vào đó là con số 08 (điểm 4 ngày nay)Lũ chúng tôi chọn ban C , đứa nào cũng chăm chỉ , nên đám bạn đều ái ngại  và im lặng . Điểm hạnh kiểm năm ấy,  thật đáng đời cho kẻ   bị   điểm 4 môn Việt Văn , tôi bị xếp hạng thứ , như hạng D bây giờ vậy .Nhiều đứa hưởng hạng bình , mà khung thông thường là bình thứ . Thông tín phiếu cuối  năm, nên tôi cũng không phải đưa cha ký .Tôi cất lên tận rầm, nơi mẹ tôi thường gác những đồ ít dùng đến .Tôi dằn vặt một thời gian,đầu tiên là cuốn sách mang theo , rồi trách con nhỏ bạn khiến  tôi bị cám   dỗ .Nhưng sau đó, tôi bỗng thấy tính tình chị Nhụy dễ thương hơn, vì chị bớt nóng nảy hơn trước  .Đại khái là chữ ký của chị có hai chữ n và hai chữ t (chị luôn cho rằng tên chị phải là như  hai ông anh, Thái Nhụy cơ) . Bốn chữ ngang hàng nhau,  nàng còn thêm một nhát chữ t cắt ngang bốn chữ luôn . Mới nhìn đã thấy  ... ghê , nhưng chả ai dám góp ý cho chị,trừ mẹ tôi, mà mẹ thì không biết chữ .Tôi bèn, tranh thủ một hôm chị vui , bảo rằng thì là ...Chị  nghiêng tai ,lắng nghe, rồi đổi sang  chữ ký khác .Tôi lấy điều đó làm “giải an ủi”.Nhữ ng  ngày ấy dù cha tôi có gợi ý học sư phạm ở đây, rồi ra dạy gần nhà, vì ông thấy lũ con vắng dần, nhưng tôi cứ lờ đi , lòng chồng chất  bao nỗi xót xa, cay đắng  .

                 Nhà gần viện Đại hoc, tôi chỉ khao khát học khoa Anh văn ở đấy,còn những gì nữa thì ... chưa kịp   vẽ vời, thì đã thấy mình  ngày  ngày vất vả với bao nhiêu là chữ,là vần , là âm thanh tiếng mẹ đẻ, còn đám học trò thì cứ nghệt mặt ra, ngỡ  bà cô đang nói một ngôn ngữ nào rất lạ .

      Một ngôi nhà gỗ nho nhỏ giữa rừng thông.

      Buổi sáng ở Cầu Đất sương mù tan rất chậm .Trên ấp tôi, sáng sáng phải dậy sớm, mang áo  dài ra hong sương, để kịp ủi đi học . Áo giặt phải  phơi thật khô, bởi cất vào tủ lúc áo còn ẩm rất nhanh chóng bị mốc . Than nóng không sẵn, nhất là khi nấu bếp tây, phải chờ mỗi sáng đun cám  heo , chất thêm mấy vỏ cây củi dẻ - củi thông không bao giờ cho than đượm vì thân thông chứa rất nhiều dầu –mới có than  đỏ rực, nguyên khối , gắp từng mảng to xếp vào chiếc bàn ủi con gà , đưa nhè nhẹ lên tà áo trắng  Mùi vải thơm, mùi than nồng, mặc lên người còn nghe cảm  giác ấm áp trên tay, trên cổ , trên lưng . Cả tấm áo lá mỏng may bằng vải tuyn trắng cũng ủi nóng, nên đã khoác thêm áo len dày, vẫn  có niềm thích thú con gái rất riêng . Ở nhà chị thì có thể hong áo muộn một chút . Chiều dường như ở đây cũng xuống rất nhanh .Bên rừng thông ,chiều đã đến từ bao giờ. Tôi  thường men ra sau ảng nước, nhìn xuống mấy cây táo,bụi quýt , rồi trông ra xa , chỉ vài bước chân, những cây thông thân chỉ vừa một vòng tay  người, nhưng dáng rất cao , rì rào trong gió hoàng hôn . Những mảng tối lan từ ngọn cây, qua những  cành lá , đến thân cây, gốc cây , rồi tỏa ra khắp mặt đất .Buổi sáng thì nắng men theo  mặt  đất lên cành và  sáng lóa cả đồi thông .Thông mọc thành rừng dày nên không được thắp nến như tôi đã nhiều lần ngắm thông gần nhà, mỗi khi chiều về . Một cây thông lẻ loi bên hiên nhà . Tôi có người học trò , vào đại học chỉ sau tôi vài khóa, có dịp  ghé thăm tôi , đã  ngẩn ngơ trước dáng cây vừa hiền lành, nhẫn nhục,vừa lầm lì gai góc, và khắc vào cây, tôi không rõ chữ gì . Anh ta thích thú với câu thơ “Làm cây thông đứng giữa trời mà reo”, lấy gmail là cây thông nữa .Nhưng anh ta chẳng có cơ hội ghé lần thứ hai . Anh bận lập gia đình hai lần ,rồi bỏ dở  công việc mưu sinh  vì lý do nào đó,cuộc sống anh ta như một cái giá phải trả . .Cái nghiệp, tôi nghĩ là thật đáng cho anh ta . Cậu Bé làm nhà, cây  thông bị đốn . Thôi,thế cũng hay .Người học trò ấy,  tâm hồn   thật khủng khiếp và ghê tởm  , một nửa người , mà một phần của quỉ dữ , không thuộc trái đất này. Hơn cả những gì gọi là trái nhân đạo và chính nghĩa .   Nhà văn Nguyên Ngọc tả nhựa xà nu, một loài thông mọc ở Kontum, nhựa thơm mỡ màng. Thông Cầu Đất thơm  dìu dịu từ lá, có lẽ thế .  Chúng tôi ,dì và  cháu một đám sàn sàn, bẻ những cành nhiều lá, leo lên ngồi ,  rồi trượt theo con ngõ  đất nện  dốc dựng đứng . Đứa nào  tham lam,bẻ thật nhiều cành, thế là mủ  thông bám đít quần, phải bôi dầu lửa mới tẩy hết .Đứa nào khôn ngoan và khéo léo tước nhiều lá, quần có xanh một chút, nhưng mùi lá thơm phảng phất hương dầu khuynh diệp    đi đâu cũng theo cùng .

.     Mỗi dịp tết về thăm chị, sau này  dù công tác xa nhà, tôi vẫn đến với chị .Động tác đầu tiên tôi đến nhà là xắn quần, vén cao tay áo để ... rửa chén bát . Nhà đông con ,anh bận công tác , chị bộn bề việc nhà, việc vườn, việc trường, nên dường như cuối tuần mới ... rửa chén một lần . Bếp nhà chị ,thật đáng mơ, thật rộng ,thật thoáng, thật sáng sủa ,khác với kiểu bếp ở xóm tôi, vừa hẹp,vừa tối, lại đầy mò hóng . Ngay bên bếp là  ảng nước , đặt sát một cái bể gạch nho nhỏ chứa nước mưa Nồi to, soong nhỏ,chảo ,quánh ... chồng chất trong một góc ảng .Ngày ấy chưa có bếp điện, nên việc nấu cơm đối với lũ con chị, hai ông con trai mới chớm  tuổi thiếu niên, không dễ dàng , Cháy sém,thay nồi khác . Rồi soong kho cá, nồi nấu cháo,cả nồi luộc khoai đáy cháy đến mấy tầng . Tôi hì hục cọ rửa,mà vẫn thấy vui ,chỉ một điều: nước rất sẵn. Tôi nhờ đám nhóc bê hết nồi soong ra  hiên,nơi có mấy bụi quýt . Giếng không sâu mà  nước rất đầy và trong .

                Còn hăng hái hơn ,thì ra sân .  Hai chiếc vòi lớn luôn buộc sẵn những ống dây dài , để nối ra nhà vệ sinh cuối đồi thông , để tưới giàn su ,tưới vài luống rau thơm trên sân, để  người ra vườn tiện rửa nông cụ, chân tay , cũng tiện để lũ con gái gội đầu những trưa nắng ấm .Nước từ đập  đầu thôn chảy về . Trong cuốn sách viết về người cha ,Đalat và ngành trồng rau ,tác giả Nguyễn Thái Hai  đã dành hẳn một trang cho công trình thủy lợi   hiếm hoi nơi quê chồng chị tôi như sau  :Khu Đất Làng tuy xa xôi , dốc nhiều nhưng nguồn nước rất dồi dào .Khi phong trào dùng máy bơm nước phát triển,  nông dân ở đây đã biết dùng phương pháp ống hút (siphon)  để tưới rau , không tốn chi phí cho máy bơm, xăng dầu .Nước được dự trữ trong một  hồ lớn từ trên cao, người ta đặt một ống nước sâu trong hồ với crépine. Đây là một bộ phận bằng ngang ,có những rãnh lọc, không cho rác rưởi chui vào ống làm nghẹt gương sen khi tưới. Phía trong crépine có một trái banh tròn nhẹ, khi nước bị hút thì nổi lên để nước chảy qua ,khi không dùng thì trọng lượng rớt xuống bít lỗ  crépine, giữ không cho nước thoát ra khỏi ống .Chỉ cần giữ nước trong ống mồi này đầy khoảng 2m-3m  từ mặt hồ, khi mở van nước sẽ chảy tự động hút nước dưới hồ ra vòi tưới .Khi tưới nước,càng xuống hố sâu, áp suất nước trong ống càng mạnh, nước phun càng xa. Nước phun xa khi tưới rau củ,   còn chuyển qua hệ thống ống sắt dẫn về từng hộ gia đình, nước rất mạnh.

                           Ông không nhắc đến một hệ thống nước như thế ở vườn nhà tôi, mà chính ông bỏ công sức lắp đặt. Mảnh vườn ấy, trước 1954 do người chú của ông đứng tên . Sau đó, người chú hồi hương, cha tôi thuê lại làm , rồi đến khoảng đầu 1970, ông bà quyết định mua hẳn, còn người bán tất nhiên là ông cháu,con trai ông  Xu Hiến. Một mảnh vườn đẹp như mơ ,vì chẳng hề có một bậc taluy nào cả , lại sẵn nguồn nước trời cho vô tận .Mẹ tôi kể rằng khi ông bố về Bắc, ông con trai ở lại với ông Cửu Miên, học trường Pháp , lấy nguồn thu từ mảnh vườn đó . Ông  đã cho xây một cái bể đá lộ thiên ,trên mạch nước ông phát hiện ra dưới chân đồi,  một công hai chuyện . Thứ nhất là có nước dùng cho những nhà gần đó,thứ hai là phục vụ cho việc trồng trọt . Từ nguồn nước ấy, hai hộ bên cạnh , những phú nông ngày ấy, luôn có ý định cùng mua mảnh vườn để chia nguồn nước . Mẹ tôi đã cố gắng đi bước trước . Bà trở về với nhiều đêm mất ngủ . Khi trong  ngôi nhà chỉ còn hai mẹ con ra vào, bà vẫn minh mẫn và khỏe mạnh, mẹ tôi bảo : hơi đắt, nhưng nhất quyết phải mua cho được . Tôi an ủi, mẹ ơi, thứ nào cũng có giá của nó .Mọi thứ đều có cái giá của nó .

         

     Chảy qua những ống dẫn nước bằng sắt, giòng nước  Đất Làng  giữa trưa ấm nóng . Kê đầu vào gội  , vẫn có cảm giác ở tiệm tóc, vì không phải đun nấu,pha chế, không cần nhờ người dội giùm, nhất là cứ tha hồ mà xả ,chẳng ngại tốn kém .

                  Tôi mơ về ngôi nhà nhỏ bên rừng thông những ngày mùa nắng, những ngày trời mưa .

                  Mưa sao mà buồn .Chỉ thấy  đất  và trời cùng một màu xám, ngỡ sương mai bám mãi không đi .Không gian mờ mịt . Nước dưới chân xăm xắp ,  tê buốt  .Một chú bé hối hả lùa bò về, chạy lăng quăng giữa mưa .Đàn bò bị ướt, lông dính vào da, trông thật tội nghiệp . Chỉ mới ban sáng, tôi bắt gặp chúng đi qua ngõ nhà chị tôi,những chú bò lông đỏ mềm như tơ , bụng  tròn tròn,bắp chân mập mạp . Tôi một lần cũng bị mắc mưa như thế ,vì mải đi kiếm nấm mèo .Những tai nấm nâu, mọc loăn xoăn trên những thân cây mục bên gốc thông , mát lạnh trong bàn tay , mở ra thấy nhơn nhớt.  Đã đầy gùi mà cứ muốn hái mãi, vì trong đầu tôi có một dự tính rất lớn lao : phơi khô,để dành, làm bánh gói (bánh giò). Có thể làm quà cho hàng xóm,cho mấy đứa bạn học ngoài chợ tỉnh . Gió đổi hướng, đó là kinh nghiệm lũ trẻ,chứ tôi chỉ vốn quen nhìn mây trời, mà trên đầu tôi ở đây , những ngày mùa mưa, mầu tròi chỉ một màu xám . Tấm áo len sũng nước như thể vừa lôi trong chậu ra,chưa kịp vắt để mang phơi .Nấm nát bét,   đổ ra gốc cây trông như mớ đông sương trộn màu cà phê .

              Tôi sụt sịt ho .Buổi tối chị cả sợ lũ cháu khỏe như trâu của chị lây bịnh,cho tôi lên nhà trên, nơi bộ phản giành cho khách . Chị ngủ bên giường ông chồng đi đám cưới xa hôm qua, đầu giường kia là hai nhóc trai của chị, hơi thở đều đều, mà tôi trằn trọc mãi. Kinh nghiệm về nhà chị phải có một cây đèn pin, tôi nhè nhẹ cầm  đèn xuống bếp kiếm nước uống .  Từ nhà trên, xuống bếp, tôi qua gian buồng  thờ .Một tấm vải  màu đỏ làm màn , bên trên tấm  phản đặt ngoài màn, trước bàn thờ , chị tôi có đặt một ngọn đèn dầu hột vịt, ánh đèn vặn nhỏ, tôi bỗng có ý định đun lại cháo , vì bỗng cảm thấy đói . Nhưng tôi vừa đặt tay xuống chân đèn để  bưng đi, ánh đèn bị chao và vụt tắt .Thế là xong, biết tìm diêm quẹt ở đâu,vì tôi vẫn thấy trước bữa cơm, một đứa cháu nhướng lên ngọn đèn luôn cháy đốm  đặt trên kệ tủ, châm một ngọn rễ thông vào đấy .Thôi uống nước nóng cũng được. Tia đèn pin loáng qua màn,tôi bắt gặp một hàng chữ  viết tay, rất rõ , trên vách. Nhân đạo,chính nghĩa .Ngày ấy tôi vừa học xong lớp 10. Hình như tôi chưa nghe  quen những từ này .Tôi rót hai ly nước to và nóng hôi hổi, đèn kẹp nách, lum  khum bê vô mùng , trong đầu cứ lầm thầm, nhân là người,còn nghĩa ,rồi đạo .. Tôi nhớ ngày lớp bảy, học một bài  giảng văn tả người quàng tấm lụa màu tam giang . Tôi tự cắt nghĩa là “tam là ba, giang là sông . Vậy đây là màu ... xanh lá cây đậm”.  Cô giáo bật cười và cười rất thú vị ,còn tôi mặt mũi đỏ ửng . Về nhà, cha tôi vội vàng cho chị Nhụy tiền ra nhà sách mua cuốn từ điển Hán  Việt, lý do là ông có việc cần . Ông dấu biệt điều tôi than thở với ông , cả anh Thạch cũng không hay biết gì cả .Nhưng mấy kệ sách của chị tôi (tôi đã lục lọi kỹ mỗi lần về đây chơi) không có cuốn từ điển nào  na ná như thế .

        Tôi ấm ức khi hiểu rõ nghĩa hai từ ấy, lúc mang   nỗi oan đi coi bói. Tôi bắt đầu tò mò tại sao vách buồng thờ nhà chị tôi  lại có những chữ ấy . Miền quê chị tôi về làm dâu ngày ấy là căn cứ địa cách mạng, nam nữ trong thôn tham gia du kích rất đông. Người anh rể có một chị  và em gái thoát ly, cô em đã hy sinh , mộ  đặt trên đồi cao,sau ngày hòa bình được đón về nghĩa trang liệt sĩ tỉnh .Có lẽ là bút tích của các cô chăng?

       Những ngày tháng 7. 1975, chúng tôi học nhiều  nội dung mới ,  vội vàng và lo lắng vì kỳ thi cuối cấp sắp đến vào dịp Trung thu . Một chiều mưa ,  lớp tôi đón một vị khách thật đặc biệt đến dự giờ,  Đại tướng Võ Nguyên Giáp .Tiết học môn Anh Văn  được tổ chức trong phòng nhà thí nghiệm Lý Hóa, nơi đây có  những phòng học rộng và sáng sủa . Cô giáo  đã cứng tuổi,song vẫn tỏ ra lúng túng vì có khách đặc biệt, phần vì  bài học thật mới, chúng tôi vừa   được báo  chuẩn bị ban  sáng. Tiết  học dịch văn bản.  Bài chương trình đề ra  là Tuyên ngôn độc lập .Tất  nhiên, rất nhiều đứa chưa kịp mở ra . Tôi mới tranh thủ tra từ điển đến  hết đoạn Bác Hồ nêu  những điều cơ bản trong tuyên ngôn của Pháp,  nên cũng khá lo lắng .

          Thoạt tiên, cô đọc văn bản gốc một lần.  Tôi có cảm giác nhờ khâu đọc văn bản này, người thầy chúng tôi đã tìm được sự bình tĩnh và chủ động.Và kìa !  Khi cô vừa cất giọng thanh thanh “Thưa đồng bào”, thì tôi  bỗng thấy áo mình có bàn tay ai giật mạnh sau lưng .Ngoái cổ nhìn, thấy cả lớp đều rục rịch kéo áo nhau đứng dậy. Còn vị khách và người cần vụ đi theo cũng đã đứng nghiêm tự bao giờ, vẻ mặt vô cùng thành kính, nét nhìn tôi chỉ gặp những lúc chào cờ .Tim tôi như ngừng đập . Chúng tôi chỉ ngồi xuống khi bản Tuyên ngôn được đọc xong.Tôi nhớ toàn thân tôi như nóng bừng khi nghe cô giáo dịch đến câu: Hành động như thế là trái với nhân đạo và chính nghĩa . Tôi có cảm giác nỗi oan xưa đã  được giải thoát .

             Từ ngôi nhà gỗ giữa rừng thông, mảnh vườn  dồi dào nguồn nước, tôi đi thật xa . Cũng nhiều điều  khiến tôi trăn trở về hai từ “nhân đạo,chính nghĩa .”Những ngày sắp sửa về vườn vui thú cỏ cây, tôi thấy mình an ủi mẹ và mỉm cười  trước cuộc  đời xem ra không mấy bằng phẳng của mình . Mọi thứ đều có cái giá của nó. Ở  La ngà ngày ấy, có lúc tôi mừng hụt, ngỡ sẽ được điều lên tỉnh làm công tác phụ trách Đội, nhưng rồi lý lịch có người cha làm trưởng ấp , và ... đành thôi . Về   Đalạt, hai lần nín thở,ngỡ sẽ   đứng ngoài cổng ngâm nga mà  thôi,vì  khuyết điểm là  đi nhà   thờ. Giáo viên theo đạo trong trường cũng lác đác một vài người.Họ rất sùng bái  tôn giáo của họ , và tôi thấy họ hạnh phúc ..Tôi chỉ biết tìm đến cửa nguyện đường để  chữa bệnh thể chất , đó là lý do duy nhất . Nhưng sau cơn bệnh ngỡ ngã ngựa ,tôi cứ tâm niệm : hãy can đảm, kiên trì và vững vàng, thì nhân đạo và chính nghĩa sẽ đến . Và điều ấy cứ ngày một đến, rất rõ,tưởng như có thể sờ nắm được.Sức khỏe ổn định, tôi dường như chưa hề khiến đồng nghiệp  phải lo lắng khi  cùng nhau gánh vác  công việc chung  . Nhiều người bảo tôi có lòng tự trọng , nhưng tôi có một niềm tin, đừng làm gì trái với nhân  đạo và chính nghĩa .

           Sau ngày mẹ đi xa , tôi bỗng có ý định khăn gói xuống định cư ở Cầu Đất . Cảnh ngôi nhà  rất quen , cũng nhà  trên ,nhà dưới,   có rừng thông,có đồi chè , không khí mát lành. Chị cả là bản sao của mẹ, như người đứng trước gương vậy . Chị hiền dịu, thường chiều tôi như mẹ .Ngày con bé ,tôi luôn bám lấy chị .Nhà tôi mùa mưa về bỗng trở nên một ốc đảo, những con đường đến trường, ra chợ  đều  lầy lội, hầm hố . Lớp mẫu giáo của nhà chùa,nhà thờ mở ra ngay trong khuôn viên thờ tự, rồi trường tiểu  học cũng thế,  đều nằm cuối những con đường đất biến ngay  thành ruộng sình ngày mưa . Có hai con suối trên đường đi, đã có đứa trẻ  bị chết đuối  .Chị phải cõng , vì chị Nhụy có trách nhiệm với thằng út .Tôi thấy chị bận rộn vô cùng, nhưng lúc nào cũng chu đáo mọi chuyện. Hồi ấy có lớp 4T (tương đương như 4H của Mỹ,  dạy các kỹ năng về nấu ăn, may vá  giữ gìn sức khỏe,giao tiếp,cả chuyện tiền hôn nhân nữa ) cha tôi khuyên chị tham gia .Thế là chị đi ngay .Chị Nhụy thì né . Món ăn đầu tiên chị học là  xôi lạp xưởng .Nhiều người chê chỉ vì không quen ăn lạp xưởng , nhưng cha tôi rất thích,thế là lâu lâu chị lại nấu . Có món bánh nướng, chị đem lò vào trong buồng, giao cho tôi canh chừng,vì để ngoài bếp,nhiều con mắt thò vào, hết linh nghiệm . Tôi được chị tin tưởng đến ...mức độ như vậy !

          Nhưng chợt có đứa con gái út dẫn con về sống chung,vì người chồng  bộ đội thường xuyên vắng nhà .Tôi không có cơ hội dọn nhà . Các ông anh biết được ý đồ của tôi, họ buồn, tôi bỗng ân hận.  Tôi đã có ý nghĩ trái nhân đạo,chính nghĩa. Nhưng họ đâu có biết tôi muốn dọn nhà vì ...chị Nhụy .!

         Bà “thiên lý nhãn” rủ tôi về miền trung  làm công tác thiện nguyện. Đến Đà nẵng,bà nổi hứng đòi về, tim tôi cũng bỗng   bối rối . Chợt nghe một bà khác bảo : Mẹ chồng Mụ D. ở thôn Vĩ dạ . Mi dạy Văn thì cũng nên đi cho biết, rồi về có  đứa học trò mô hỏi  thì kể . Chiều tà, xe chạy chầm chậm qua Cầu Phù Lưu , nối cồn Hến với Sông Hương , rồi dừng lại  trước một ngôi nhà cổ . Tôi gọi là nhà cổ, vì bước vào phòng khách, tôi có cảm giác  như đang ở trong nhà mình. Bộ bàn  ghế bé xíu, đủ chèn vào bốn chiếc ghế gỗ có tựa nhỏ nhắn, sơn nâu đỏ,lâu ngày lên  nước,đó là bàn và ghế tôi vẫn tiếp khách . Gian thờ buông màn kín. Hai bên  sau vách ngăn cũng hai chiếc giường gọn gàng. Một bộ phản trước gian   thờ, một bộ khác  đối diện với giường nằm. Một lối đi giữa giường ngủ và bàn, dẫn đến  cửa lớn, từ đó thông ra  đầu hồi nhà, cũng có một bụi trầu, mẹ tôi thường hái mỗi chạng vạng .Nhà trên của tôi !.Người mẹ gầy,tóc bạc, cài lên bằng một chiếc băng - đô nhựa, từ vườn  vào với một rổ khế . Thấy chúng tôi ,bà hân hoan, để mạ đi nấu cái chi ăn .Cô con dâu khoát tay, dạ thôi, tụi con đi bây giờ, ghé thăm mạ chút thôi.Chị quay sang chúng tôi, giải thích,hồi đầu tháng đã về ở chơi với mạ  mấy tuần . Bà ngỡ ngàng , vẻ sững lại, là ánh mắt ,nét mặt mỗi khi các anh tôi vội về qua nhà . Ô, đi chừ à !  Mới thấm thía  nhà thơ Quảng Bình xốn xang trước lời mời như trách nhẹ   Sao  anh không về chơi thôn Vĩ ?

         Lễ Phật Đản ,Giang đu đủ bỗng điện sang rủ tôi đi Cầu Đất. Xuống đấy, phải chuẩn bị ở lại đêm. Nhà chị bây giờ đông người rồi, vì cậu út của chị  đã chuyển từ Sài gòn về Đalat làm việc, cưới vợ, vừa sinh  baby .Mà hình như lâu rồi tôi không xuống đây thăm chị .Tôi nhớ trước đó, nhân có một người học trò cũ có xe hơi về Nha Trang,tôi đi nhờ một chặng xuống  đây, không ngờ anh ta cũng tạt vào .Chị nhìn nhìn rồi khẽ bảo tôi : trẻ quá .Tôi ngơ ngác , sau rồi phì cười, mới biết chị đã già .Chị ngỡ anh chàng này là ... Tôi bỗng thấy   ngại  đi thăm chị . Đi xe đò thì rất nhiêu khê, đi nhờ thì ....thế đấy! .Bây giờ ,tưởng Giang chở, ai dè ra đầu ngõ, gặp hai ông “tăng dưỡng sanh”ân  cần chào hỏi, tôi bỗng chột dạ .Y như rằng, trông thấy Giang cứ bíu lấy ông tăng kia, còn có một tăng khác chớp cơ hội là đi cùng tôi , chị lại khẽ thì thầm : già quá . Hôm ấy   đường về Cầu Đất đang được làm lại,bụi cát mù mịt,cả bốn người khách như vừa từ trong lò bột mì đi ra,  trông bốn lão đều hom hem ,hốc hác.  Giang nghe được,  cười rũ rượi, đến độ phải ngồi  thụp xuống đất .Tôi cũng  cười . Hai ông già kia  có vẻ ngạc nhiên. Trên đường quay lại Dalat trong chiều hôm đó, Giang dành chở tôi . Bà ta bảo : Quyền huynh thế phụ, ả mi  ô kê là được rồi .

       Phải chăng đây là hành động nhân đạo và chính nghĩa ?

                                                                Nguyễn Xuân .

       

         

những mùa hoa artichaux

                                NHỮNG MÙA HOA ARTICHAUX 

             Công việc vườn tược bây giờ, ngoài cuốc nỉa, vá liềm,dao rựa…, đã có biết bao loại máy móc hiện đại thay thế , nhưng hiểm họa luôn luôn rình rập người nông dân .

                Bà  bạn ,hôm hai người  chị rủ tôi đến thăm  sau ngày mẹ tôi đi xa, chịu thương tật ở chân cũng vì thế .

              Vùng Thái Phiên của quê chồng chị nổi tiếng với những  đặc sản quý của Đalạt , hoa các loại và artichaux. Nhưng bên ấp Đa Thiện, xứ sở của Thung lũng Tình yêu, của Đalat Sử Quán XQ, quê mẹ chị, thứ rau trồng chuyên canh là củ cà rốt .Chị kể hôm ấy  vườn nhà cậu em  đến vụ, chị rảnh rỗi,thế là cùng chồng vác nỉa sang đào giúp .Đã có người  sáng chế ra máy thu hoạch cà  rốt, nhưng vườn nhà cậu em có nhiều vách taluy, máy không đến được .Chị hăm hở ra vườn trước, và cũng là người phải về nhà sớm nhất . Có một chiếc nỉa cùn quẹt và hoen gỉ,gãy cán , không biết ai đã mang nó ra vườn tự bao giờ, có lẽ để  biến nó thành một cái đế đặt vòi nước khi tưới, hay là đào xem  thử chất lượng củ thế nào, rồi bỏ quên giữa luống rau .Vườn cà rốt vào vụ thì lá đã hơi úa vàng,nhưng vẫn đan dày  như một tấm thảm xanh mượt .Chị đặt nỉa dựng đứng dưới  ba bốn gốc củ, chân trái  làm trụ, chân phải đạp nhè nhẹ ,vì đất rất tơi ,nhưng bất ngờ,chị nghe đau nhói dưới gan bàn chân . Một răng nỉa từ trong  đất  chỉa ngược lên , đâm thủng lớp đế giày bata và rách luôn mảng len chiếc  vớ bên trong , khoét một lỗ nơi chân chị .Chị ngồi thụp xuống,ôm lấy chân ,trong đầu thoáng qua một luồng ý nghĩ vừ a giận, vừa lo ,vừa hài hước , chết cha rồi,coi chừng bị phong đòn gánh , vậy là được ở nhà ôm tivi. Chị  một thời xốc vác ,nhanh nhẹ, nay dù tuổi đã ngoài  bảy chục  vẫn luôn tay luôn chân .

                  Vườn artichaux của nhà chị rất rộng, trước kia trồng được hơn chục ngàn gốc bắp sú ,nay  nếu lúc rộ  sẽ có  không biết bao nhiêu là bàn tay chỉa lên trời, là những bông artichaux chín khi  xuân  về 

                .Bây giờ mới tháng bảy ta, vô số  cây non vừa lớn, phải tỉa bớt, rồi tước lá vàng,   dọn cỏ, vô phân cho cây mẹ   mau lớn . Công việc lút mắt lút mũi mà cái chân… .Cao nguyên mùa mưa, giông bão từ ngoài Trung cũng ảnh hưởng , mây đen sà xuống thật thấp, đất đai như những tảng bông gòn ngâm lâu trong nước, hễ bước xuống là nghe nước phì phụp, rút lên để lại một lỗ hổng to hơn cả bàn chân, rồi nước ở đâu tràn đến rất nhanh, nhà cửa,vườn tược sờ đến đâu là  nghe buốt lạnh đến đó,  nhưng hễ trời xửng (ngớt mưa )một chút là phải xuống  vườn .Nhưng chị không để cho  mình trở thành kẻ ăn hại

 Phải để chồng con đi nhổ tỉa , đi ôm ( mang  cây non tập trung về một góc vườn, sau khi nhổ, chứ đem  quang gánh theo sẽ không thể nào len vào giữa các luống cây,vì lá đã phủ dày   )đi vác lên nhà , chị rất xót xa . Nhưng vẫn còn có điều để an: chị vẫn giúp mọi người  bằng đôi tay ,Nhặt rễ, phân loại, đóng bó , giao dịch với con buôn ,  xếp  những cây non cứng cáp được chọn lọc cẩn thận,  đem dựng vào một góc nhà kho, để dâm (ươm )làm cây giống cho vụ sau, thay thế lớp cây già đã đào tận rễ làm thuốc…  Hôm bọn tôi dắt díu nhau đến thăm, việc thu hoạch cây con vừa qua một đợt,trời lại mưa rả rích cả ngày  , mọi người đều ở nhà để đón chúng tôi .

               Chị Gái con ông bác tôi  bèn nháy mắt rủ chị chủ nhà vào phòng riêng . Chị Nhụy ngồi lại ngoài phòng khách, khoe khoang, kể lể , than thở… đủ thứ  chuyện về ngôi nhà  vừa xây xong . Nhà chủ cũng mới ăn mừng tân gia trước đó . Tôi biết    rằng rồi hai bà chị yêu quí  vốn rất thích nói nhiều ấy  sẽ đổi chỗ cho nhau , nếu đến ca của tôi thì e mặt trời đã đi ngủ, chúng tôi phải ra về .Tôi bước ra ngoài , ngước mắt nhìn con đường vừa được trải nhựa trước cổng , bên phải là những vườn ắc ti sô bạt ngàn chạy mút đến cuối  thung lũng xa, bên trái là những ngôi biệt thự đều vừa xây  xong , rất mới, rất đẹp , tay móc điện thoại nhắn một mẫu tin ngắn cho các chị,  chân đều bước. Tôi sẽ đi thăm một người quen khác mà có lẽ đã rất lâu rồi tôi chưa gặp lại.

               Qua hết quãng  đường nhựa  rộng rãi , có  những con đường đất  nhỏ ngoằn ngoèo , mấp mô và  rải rác  đó đây những trũng hố đầy nước, chạy giữa hai  thảm vườn  xanh  pha mốc trắng  màu lá ắc ti sô  trải dài khắp thung lũng ,tôi dò dẫm bước .  Một dãy ba bốn ngôi nhà gỗ cũ kỹ nằm lưng chừng đồi, sân quay xuống vườn .Gần đến nhà, đoạn đường rất ngắn  được đổ bê tông, nối với cổng và sân . .Một người đàn bà gầy gò ra đón tôi khi tôi thò đầu vào  dưới giàn trái chanh dây .chằng chịt những cành lá  ,làm nhiệm vụ cái chái sân .Rồi một người đàn ông ,tóc bạc,cũng cao gầy từ hiên sau bước đến . Chồng giúp tôi cất áo mưa, vợ dắt đi rửa chân , tôi đi qua một khung cửa sổ che màn , có tiếng ti vi vọng ra, có cảm giác một ánh mắt đang dõi theo .

               Ngôi nhà mấy chục năm rồi  vẫn không thay đổi .  Ngày tôi đang còn dạy ở  Đống Đa , một mùa thi , tôi làm giám thị ở Trường Chi Lăng , buổi thi cuối cùng có  cuộc họp  tổng kết  kéo dài, tròi mưa tầm tã, tôi tạt vào đây ngủ nhờ .Cậu con trai đầu năm ấy cũng dự thi hết cấp ba , cô em năm tới sẽ lên lớp tám .Nguyện vọng của cậu tú là sẽ thi vào Sư phạm Toán ở đại học Đalat .Rồi tìm một chỗ dạy gần nhà. Rồi cưới vợ , cô giáo hay thôn nữ láng giềng, đều tốt ,vì nhà có vườn rộng, mà  con cái thì không đông .Một buổi làm nhà nước, một buổi ra vườn .Những điều này thì bố mẹ bổ sung. Bữa cơm tối có món  gỏi ắc tisô, gồm cây non luộc  chín  trộn với đậu hũ chiên  xắt nhỏ và lạc rang xúc bánh tráng .Lâu lắm rồi tôi mới được ăn lại món ăn quen thuộc này, vì mấy năm nay  vườn nhà tôi chỉ  gieo cà rốt, bố xôi, hay các loại rau cải ngắn ngày . Anh chàng mười tám, cao ráo,trắng trẻo  , cười hồn nhiên . Mai mốt con sẽ trồng cà phê cô à .Làm ắc ti sô lâu ăn quá ,mà cực quanh năm, lại  nhiều người trồng, giá cả thất thường .Cô  thấy không, con người thích ăn uống, mà mấy ai uống  ắc ti sô , uống cà phê  không hà . Ông bố  thủng thẳng , ừ làm thứ này cực thiệt,nhưng từ rễ đến cọng lá đều kiếm được tiền, mà lai rai có hàng bán suốt năm, cứ cây non, rồi lá, qua bông, qua rễ, lại mùa khác .Nhà cô Xí mày đây  cũng từ cây ắc ti sô, rồi lơ sú ,như   từ tay trắng mà gột nên hồ  . Tao với má mày làm công ở bển  mấy chục năm, nhờ đó mới mua được chút vườn bên này . Cậu con thò tay bẻ rốp cái bánh tráng, tôi biết là tình hình có vẻ căng nên vội vàng cười dàn hòa , thì con cứ lo thi đại học cái đã ,học trò trường Đống Đa của cô đang ươm cây cà phê,cần  nhiều đơn đặt hàng lắm .Mọi người cười ồ .

                     Hai cha con cứ mồng  hai  là đến nhà tôi chúc tết mọi người. Cha chở con bằng xe đạp, sau này con chở cha bằng Honda . Rồi ,cha lái xe hơi đến,nhưng đi một mình .

                   Cậu con  trở thành thầy giáo,  được nhận công tác bên trường Hermann Gmeiner rất gần nhà, cưới vợ  sinh con đủ trai gái, như ý nguyện của cha mẹ .Bây giờ chàng trai   quyết tâm làm giàu : trồng cà phê . Mảnh vườn rộng được san phẳng , đào hố rất sâu , bỏ phân . Một buổi sáng  tôi cùng bà bạn Giang đu đủ lần sang để đặt mua trà ắc ti sô thì cả hai cùng há mồm giương mắt sững sờ  .Không hề còn mảy may tí dấu vết của vườn  ắc ti sô ngày nào.Mới biết để ươm trồng từ một  bụi cây ắc ti sô -với ba bốn chiếc lá mỏng manh như đọt bồ công anh ,  đến khi nó trở thành cả khóm rau hoa vươn cao hơn một  mét, phủ kín cả rãnh  đất, lũ trẻ con chúng tôi nhiều lần   chui vào chơi trò năm mười , có đứa lăn ra ngủ khì ,người lớn phải bỏ công đi tìm-là cả một quá trình đổ mồ hôi, bao công sức, nhưng chỉ trong tích tắc … Rôi hôm sau  thì nghe tin đến như sét đánh ngang tai .Anh thầy giáo nông dân phải nhập viện vì bị sụt hố cà phê , có nguy cơ liệt chi dưới do cột sống cổ bị chấn thương . Mấy anh em nhà tôi hốt hoảng phóng xe vào bệnh viện thăm, rồi sau đó cậu Bé, tổ  trưởng khu phố , ôm sổ đi một vòng qua mấy nhà trong đám con cháu cha mẹ tôi, quyên tiền trợ giúp .

                 Hai ông Canh Kem buồn bã , tai nạn vốn đã  nặng, vì nhân vật ra sức chạy từ vườn về nhà giữa mưa, bất ngờ sụt chân xuống hố sâu, nhưng khâu cấp cứu đã khiến vết thương ở cổ nặng hơn. Những người hàng xóm  đã hè nhau vác anh lên vai , thay vì dùng cáng khiêng đi . Ở bệnh viện, bác sĩ bất lực .

                  Bố mẹ  của  người gặp nạn trước đây gắn bó với  chúng tôi ,với mảnh vườn, ngôi nhà như người cùng chung huyết thống .Chú Cỏn và chị Sẻ (chú, chị là những đại danh từ cha tôi đặt ra , để mọi người xưng hô với những người làm công, tôi  không biết nguyên  nhân từ đâu )từ Quảng Ngãi  vào, sống ở nhà tôi , cùng canh tác trên những mảnh vườn gia đình tôi , được đối xử như con cái trong nhà, được trả công rất xứng đáng với sức lao động và tâm huyết họ bỏ ra .Khi họ xây dựng gia đình, cha mẹ tôi đứng ra làm chủ hôn, rồi giúp họ có một cơ ngơi mới . Có một cặp  vợ chồng, cha tôi  yêu quý đến  độ còn cắt đất cho , như con cái ruột rà vậy Nhiều người khác  đã chọn vùng ấp Thái Phiên này để “lập làng.”

                 Bây giờ, trước cảnh con Chú Cỏn bị nạn, các anh tôi không dấu được nỗi buồn đau,lo lắng . Ngày nào cũng đạp xe đến . Trở lại nhà,có hôm hai ba ông gây sự với nhau, khiến các bà phải can ngăn . Có hôm họ bị người bệnh đuổi về .

                 Tôi và bà đu đủ ghé thăm, anh thầy giáo khóc, thấy thương quá .Giang vốn cứng cỏi mà cũng  quay đi lau nước mắt  . Tôi thương người bố .Ông bố kể , nó ăn uống thất thường khi  thì ăn gà hầm sâm suốt cả tuần ,khi thì  nhịn .Mà mấy chú bên nhà ( các anh tôi ) dặn đừng để tăng cân, cũng đừng để gầy ốm  .Còn ông, ông trệu  trạo nhai  cơm mà như nhai rơm , nhiều bữa như thế rồi, cả nhiều đêm không ngủ, nhiều lần quay đi dấu giọt lệ thương con . Những ngày tôi bị mắc bệnh nặng, tưởng như không qua khỏi, nhà trường cho nghỉ công tác một năm, chồng sắp cưới bỏ đi , tôi cứ đắp chăn nằm dài , nhìn trần nhà, bất động. Rồi một hôm tôi bắt gặp dòng nước mắt lăn trên gò má mẹ, tôi bàng hoàng . Tôi phải sống .Tôi còn lũ học trò nghịch như quỷ sứ đang chờ .Tôi còn bao nhiêu điều phải nói với chúng .Tôi còn bao nhiêu việc phải làm cho mẹ, cho cha .

                  Cha con Chú Cỏn đến thăm tôi .   Người con loay hoay làm cho đứa cháu nội của mẹ tôi một chiếc chong chóng, nhưng rồi thằng bé vất chỏng trơ trong phòng tôi .Chiếc chong chóng mỏng mảnh, được cắt ra từ bìa một cuốn vở. Người làm đã cột  vào cán nó một chiếc nút áo nối theo sợi chỉ và khéo léo  gắn cán lên trên vỏ  chiếc lon sữa bò .Chong chóng quay vù vù theo chiều gió, chiếc nút nhựa gõ lanh canh vào đáy lon, nghe lốc cốc lốc rất vui tai  .Tôi phải đi tìm gió . Có người giới thiệu  tôi đến nhà điều dưỡng của một tổ chức tôn giáo ở Thủ Đức , dòng Nazaret.. Bệnh nhân từ muôn phương về, với những căn bệnh nan y khủng khiếp hơn những gì tôi đã từng biết .Họ đến để “vô thất”(nhịn ăn độ một tuần, chỉ uống nước lọc),có người đến để ăn cơm gạo lứt muối mè, chứ ở nhà không thể nào cầm lòng với bún phở các thứ, có người đến tĩnh tâm , cầu nguyện, gặp Chúa, có người nghỉ dưỡng, như tôi .

                 Giám đốc không phải cha bề trên , mà là một ông frère ngoài năm mươi, tóc đã lơ thơ vài sợi bạc, đôi mắt lờ đờ như ngái ngủ, nhưng ông vô cùng nhanh nhẹn,miệng nói, tay làm .Tôi có cảm giác là chỉ lúc ngủ và lúc dự lễ trong nhà thờ là ông ..không nói . Người đi nhịn ăn nhưng còn bị cám dỗ, có người dấu một bọc cá khô trong hành lý,lâu lâu trốn vào góc nào đó mút cho đỡ cơn đói ;có người thì hái khế hoặc mãng cầu ta ( trĩu quả trong khuôn viên nhà dòng ) dấu dưới gối, lâu lâu lật ra hít lấy hít để hương quả chín, cũng để an ủi  cái bụng đang sôi lên từng hồi  .Ông nạt nộ , quát tháo , đe nẹt rất dữ  dội . Đối diện nhà dòng là chợ Tam Hà .Người nhà từ xa đến thường tạt qua chợ mua quà bánh về ăn,khiến bệnh nhân thèm thuồng, ông cũng phải  canh chừng quyết liệt . Hình như trên người ông có cả trăm con mắt . Sáng sáng  những bệnh nhân có đạo thường qua nhà nguyện dâng lễ , dép thả dưới chân cầu thang .Một hôm có anh chàng ra sớm,ôm hết dép xếp  mấy  hàng dài quanh sân nhà thờ , xếp xen kẽ xanh đỏ trắng vàng cho đẹp !Ông frère  thuyết phục được gã thần kinh thứ thiệt đó mang dép đến trả  từng phòng, chỉ nhầm vài người. Tôi ôm chăn mùng đi giặt một sáng sớm, đang lúi húi giăng phơi thì  thấy có một bàn tay đỡ nhẹ , rồi giọng Bác Tám ( mọi người vẫn gọi ông như thế)sang sảng, nhà cô giáo hôm nay “lụt”hả .Tôi kêu , bác ơi, con giặt cho sạch bụi mà . Tôi băng cổng sau nhà dòng để sang chơi nhà một nữ y tá bị xe quẹt chân,phải nghỉ làm việc mấy hôm , vừa thò đầu vào phòng bệnh  đã nghe tiếng ông rất to, ơ  , cô giáo sang thăm Cái Thuyên về đó hả . Sao, nó đã chết chưa ? Rồi ông cười ha hả và bỏ đi ,không kịp  cho tôi đáp trả . Mọi người bảo ông  nhậm  chức linh mục muộn vì ông quá bận rộn .  Trong lễ thụ phong của ông , bệnh nhân tìm về rất đông .Cảm nghĩ của tân linh mục là : tôi thấy mình trẻ lại, vì các thầy (những người sắp chịu chức) trong lễ đều rất trẻ .Ngày ấy ông đã ngoài sáu mươi.

               Một tháng ở đây, tôi thấy mình khỏe ra, dù chế độ thuốc men, ăn uống không khác ở nhà . Các anh tôi giải thích vì Đalat quá lạnh khiến tôi ngại tắm rửa, mồ hôi không thoát ; vì tôi  cứ ru rú trong nhà nên nghĩ quẩn .Nhưng  tôi biết tôi đã tìm ra hướng gió : quan tâm đến mọi  người, thương yêu họ thật lòng .Nhưng tôi không thể quát tháo suốt ngày như ông . Tôi thấy  hôm nào  bị căng thẳng hay giảng bài nhiều thì tối về,  nằm dài, mắt nhìn trần nhà, máu cam chảy như vòi robinet vậy .Tôi cố gắng tinh lọc bài giảng ,nhưng bắt học trò viết thật nhiều, rồi è cổ ra chấm .Ngày nào tôi cũng kiểm tra viết ( như bà cô người Mỹ  năm nào), đặc biệt những tiết tập làm văn .Lũ học trò không học thuộc lòng như các môn khác, mà chúng nó phải đọc tác phẩm, phải tư duy sao cho lô gic ,phải có cách bày tỏ chân thành cảm xúc của mình.Ở nhà,mọi người cũng thấy tôi … dễ thương hơn. Cậu Bé nhà tôi không còn phàn nàn , cái bà, ị không ra cũng kêu mẹ !.Vì khi tôi không khỏe và không nghĩ đến ai , tôi yêu sách  đủ thứ .Mẹ tôi đành  nhờ cậu Bé. Anh chàng lo toan  vừa nào là nhà cửa , vườn tược, heo gà, con cái , cả chuyện cơ quan , chuyện xóm ấp ,nên không cáu mới là lạ !

                 Hôm nay tôi ghé qua  cũng mùa mưa,mùa tước (nhổ) cây con như  năm nào .Chàng trai bây giờ đã vui vẻ hơn , thanh thản  và mạnh mẽ hơn . Dạy kèm cho học trò .Dạy đàn .Chiếc ti vi hôm nào quay lưng ra ngoài,  nay đã đổi chiều và bằng một chiếc mới, hiện đại hơn .Và vườn thì đã xanh trở lại một màu xanh  mốc trắng rất riêng của cây ắc ti sô. Mọi người đang xúm xít sơ chế cây non ở nhà sau .Cây nhổ ra khỏi thân cây mẹ, gốc bám đầy  mùn đen ,lá vàng, cọng lại rất dài.Phải cắt bỏ những phần ấy, chỉ chừa lại độ hai gang tay . Rồi cứ năm cây thành một bó . Ông thầy dạy Toán ngồi xe lăn làm công việc này  .Những ngón tay rất khỏe nhanh nhẹn đặt bó rau vào trong sợi dây ni lông cắt sẵn, cánh tay dướn ra, xoắn bó rau lại thật chắc, rồi đặt lên dùi, cột lại.Mang vào tận Sài gòn, dây vẫn không bung .Tôi nghe tiếng lốc cốc đều đặn vang lên từ  cuối hiên nhà, một chiếc chong chóng còn mới treo  bên cạnh giò lan rừng nở chớm mấy bông hoa rắng nhỏ xíu .Có thể vào nhà, tôi sẽ bắt gặp cuốn “Truyện một người chân chính”mà tôi đã mang đến tặng người em tật nguyền mười mấy năm trước,khi tôi tìm ra “hướng đi đầy gió” cho mình . Truyện  kể lại cuộc đời người anh hùng không quân Nga tên  Mê rê xép    trong chiến tranh thế giớ lần  thứ hai . Máy bay của anh bị Đức bắn rơi .Chân anh bị  thương, rồi phải cưa, do vết thương bị hoại tử vì anh bị lạc trong rừng mùa đông trọn 18 ngày .Vậy mà với đôi chân giả, anh đã lái được máy bay, khiêu vũ như bao chàng phi công trẻ khác .Và anh lại chiến đấu, lập chiến công, trở thành anh hùng . Đó là cuốn sách gối đầu của tôi những ngày công tác xa nhà .

               Tôi được biếu  mấy bó cây non, cây nào nhiều cọng đỏ thì ăn ngọt hơn, còn cây nào xanh, thì trồng làm giống .Trong những cây đó, có sự nỗ lực rất lớn của cháng trai tuổi bốn mươi lăm với bao nhiêu buồn đau ,bất trắc và niềm tin trong cuộc đời .

               Bốn năm rồi, những bụi ắc ti sô chính hiệu Thái Phiên đã cho tôi vô số cây non nấu canh, làm gỏi, có nhiều vị  thảo dược chế biến từ gốc rễ đến lá cành để uống và tặng bạn bè .Những luống   sả thì có lúc xơ xác sau một vụ tận thu, nhưng những khóm ắc ti sô luôn xanh tốt một góc vườn, mảnh vườn chuồng bò qua năm bảy chủ nhưng chưa ai đến xây nhà cả. Tôi cứ ung dung  chờ, chỉ ghét nhất là những khóm dã quỳ  mọc um tùm trên vuông đất nhà bên cạnh ( cũng chưa xây nhà ) ,nằm trên lưng đồi, cứ đốn sạch lại  mọc lên , cao rất nhanh giữa mùa mưa,  đổ cành   nghiêng lá  trên những khóm ắc ti sô .Tôi lọ mọ bắc cái thang dài , tựa vào bờ rào , lò dò trèo thang, thật chậm, rựa đã cột chặt vào dây nịt bụng, nên hai tay bíu chặt vào thang .Mọi khi có một  cô gái  ngoài hai mươi thường gánh cá thịt bán dạo đi qua, tôi thường nhờ vả và trả công là những chiếc card điện thoại  thỉnh thoảng học trò cũ biếu . Gần đến chỗ thò rựa ra là có thể chạm đến gốc dã quỳ, chợt tôi  nghe có tiếng quát , giọng… chị Nhụy :  Dì có xuống không , té gãy chân bây giờ. Tôi giật mình. Nhìn xuống chân , eo ôi, cái bờ ta luy này sao  sâu thế, coi chừng thang nghiêng là què giò  . Bỗng dưng  thoắt một cái, tôi thấy mình đứng vững vàng trên thành bờ taluy xây đá rất chắc ,làm ranh giới hai chủ đất .Vẫn tiếng chị Nhụy nheo nhéo , già đầu  rồi mà còn bày….Tôi cứ vờ không  nghe, bụng rủa thầm, cái bà chị , không đến  giữ thang cho người ta thì thôi ( các chị khác nếu bắt gặp đều vội vàng chạy ra trợ sức ), tay đưa ra sau lưng rút rựa .Nhưng  tôi  nghe tiếng chị Nhụy ho sặc sụa  giữa cụm từ “đặt leo trèo”, rồi tôi thấy chị ngồi thụp xuống bên  bụi chuối, thì tôi hết hồn .Cái thang bây giờ hình như đã nghiêng xệch về một bên , tôi mà trèo xuống thì …Nhưng chị Nhụy đang ngồi ôm ngực thế kia .Tôi gọi chị  , có lẽ rất to , bởi  lập tức  có bước chân người chạy đến, hai  công nhân đang giúp chị  Thủy sửa điện trong nhà chị bên trên vuông đất bỏ trống , rồi chị Thủy chạy theo sau .Hai thanh niên men theo thành taluy, nhảy xuống đất, chạy  đến đỡ chị Nhụy ngồi dậy.Rồi họ dựng lại thang cho chúng tôi leo xuống .

           Chị Nhụy ngồi đờ đẫn bên thềm . Từ dạo phải nhập viện, chị không đủ sức ra vườn, nhưng tốc độ nói và số lượng từ  ngữ tung ra vẫn không giảm !Nhưng hôm nay thì, có lẽ khác .Chị Thủy khoe ngày mốt, phái đoàn nhà anh Nhu ở Nha Trang sẽ lên nhà chị cúng giỗ anh Nghĩa. Chị Nhụy tỉnh người ra ngay ,ồ vậy hả .Thế là tôi bị đưa lên đoạn đầu đài,ở một mình mà cứ thích leo trèo (làm như tôi là khỉ hoặc mèo  ). Họ nhắc đến bàn chân bị tháo khớp của anh , khiến anh phải  gắn  chân giả .Hồi đó anh vừa thi xong tú tài hai, đang chờ kết quả để đi học tiếp, cũng có thể  phải đi quân dịch. Ông Cửu Miên sai anh đánh xe ngựa lên Đa Phú, cách nhà bảy cây số, có vườn trồng ắc ti sô mà ông và cha tôi cùng thuê để chở cây con về .Trời mưa, đường  trơn, trời lại về chiều rồi.Anh tránh một chiếc Deseto chở mười tấn rau chạy ngược chiều, thế là xe lao xuống hố .Chiếc càng xe đè lên chân .Công việc nặng ngoài đồng áng, anh không còn làm được. Mẹ anh  thì an ủi rằng anh không phải ra trận , nhưng bà lại lo lắng chuyện vợ con của anh .Mùa nhổ cây con năm sau ,chị Thủy  từ Đa Thành lần vào tìm mua cây giống , bỗng chị bị trúng gió, ói mửa dữ dội.Chị kể, có một cái ông cũng đi mua cây con về làm giống như chị, cùng nhặt cây với chị ,khoác chiếc áo nồng nặc mùi thuốc sâu , chắc là đi bơm về mà chưa giặt .Bà mẹ anh Nghĩa cạo gió cho chị .Sự nhạy cảm và tinh tế của một người mẹ, bà biết chị… ốm nghén .Hồi đó chị biết mình đã có thai với anh Nhu nhưng dấu .

            Vậy  là  trong cái rủi có cái may . Chị Nhụy kết luận và triết lý, ở đời , hình như được mất nó cứ đi liền với nhau .Trong nỗi buồn  có manh nha niềm vui. Chị bảo, bà già tui kể, hồi đẻ bà Nghĩa,  mùa ắc ti sô bán được giá vô cùng .Mẹ tôi ham quá, lao ra gánh hàng đi chợ .Rồi về là bại luôn hai chân .Con ba đứa, hai ông đầu năm tuổi, bà Nghĩa tám tháng, mẹ tôi ngồi một chỗ .May mà ông Xu Hiến đón ra phố ở. Chỗ nào ?  Tiệm Saigonaise trước giải phóng, bây giờ là nhà sách Phương Nam, ngoài khu Hòa Bình .Hồi  trước năm 1954, đó là  tiệm Nouveautes Hanoi  .Cha tôi kể nhờ nhà phố  xây gạch,có điện ,được bác sĩ chăm nom, cụ bà khỏe nhanh .Rồi có  thêm chị .Nhưng có lẽ cụ dùng nhiều thuốc, nên tôi sinh ra  quặt quẹo, lại kém thông minh nhất nhà, chịu thiệt thòi nhất nh à .Chị Thủy quay sang tôi,lè lưỡi, như bảo , bà Nhụy mà chịu thiệt thòi nhứt nhà thì tau cùi sứt móng !Nhưng kìa,chị Nhụy tiếp . Từ khi đẻ tôi, rau vụ nào cũng trúng ,ông bố lại mê đỏ đen , về đánh vợ mắng con .Ông Xu thấy vậy bèn giữ hết tiền,Cả đôi bông tai bà mẹ sắm, ông cũng giữ, bà mẹ thì cứ ngỡ ông bố mang đi đánh bạc rồi, về sau được ông Xu trả cho, thật mừng hết biết .
            Những vụ đầu mùa artichaux đã qua, không trở lại .Những buồn vui .Nhưng con người đã biết đón nhận và chấp nhận .

                                                                          Nguyễn Xuân .

                      

.

 

chiếc nỉa đập đất

                                              CHIẾC NỈA ĐẬP ĐẤT .

    

               Những luống đất ngày xưa được mẹ tôi “ưu ái”may mắn nằm ở vị trí giữa vườn,xa đường đi của khách bộ hành,nên không tạo ấn tượng…thoang  thoảng khó tả cho kẻ qua người lại .Bây giờ, một góc thung lũng này như   được vây kín trong hai  khu nhà lồng đẹp đẽ, chắc chắn, rộng rãi( chủ nhân đã phá hết các bờ ta luy, lấp hết mấy con mương nhỏ) đối diện với dãy nhà trọ của vợ chồng cậu Bé. Chiều chiều,  tôi thường bắt gặp đám sinh viên trẻ kéo nhau ra hiên, ngắm vườn, đàn hát , hít thở bầu không khí ngọt ngào  thấm đẫm hương hoa lá cao nguyên.

          Ngôi nhà sàn “một thời vang bóng” đã từng hằn sâu vào trong ký ức tuổi thơ tôi không biết bị  dời bỏ từ lúc nào, có lẽ vào thời điểm tôi bắt đầu đi học xa ,vườn được đưa vào các tổ vần công đổi công của hợp tác xã,của  tập đoàn sản xuất ,  có tới bốn năm người chủ . Những vật liệu từ ngôi nhà chòi ,có mái lợp ( từ thùng thiếc đựng nước mắm,được thay bằng tôn mới ) có vách ( cũng từ thùng thiếc được thay bằng ván thông ), cột nhà, rui kèo, được cha tôi tận dụng làm chuồng chó, chuồng gà vịt . Mãi về sau này,khi cha tôi đã qua đời, tôi vẫn đọc được những giòng chữ bằng phấn trắng hiện lờ mờ trên những tấm ván thông đen mốc theo năm tháng . Gà  vàng mơ ấp ngày mùng 3 tháng 2 ta,70.  Heo đẻ ngày rằm tháng 6 ta,68. Sú  để giống  ngày 17 tháng giêng ta 69.Cách ghi nửa âm , nửa dương ,nét chữ cứng quèo,đó là “bút tích” duy nhất mà cha tôi,một lão nông ,vốn quen với cung cách một “hai lúa”, để lại .Thế là lúc  ngồi trong chòi, ông  đã thao tác không  chỉ “ nhất cữ lưỡng tiện” mà tới … tam tiện . Đó là cách “thông báo ” cụ thể, kịp thời cho mọi người trong nhà , trừ  mẹ tôi !

            Trong cuốn sách ghi lại sự phát triển của ngành trồng rau Dalat từ 1928 đến 1958,người con ông Xu Hiến có kể rằng tại Canada, trong một khu trưng bày cổ vật , tác giả đã bắt gặp một căn nhà vệ sinh nhỏ của nông dân vốn từng được dựng trong  khu nông trại nhà họ  . Tôi bỗng mơ ước, giá như quê tôi, một miền quê trồng rau rất lâu đời của vùng cao nguyên giá lạnh này,có thể làm được như thế . Bởi vì đó là nét văn hóa riêng của người dân ở đây .Tôi đã mấy lần ghé tham quan nhà văn hóa làng hoa Hà Đông, ngắm nghía những hình ảnh (rất hiếm hoi)những nông cụ (cũng nghèo nàn) của những ngày bắt đầu cuộc sống mà họ đã từng gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân .(thơ Nguyễn Khoa Điềm)Chắc chắn không một ai nghĩ đến việc mang trưng bày cái món từng bị xếp vào diện ô uế kia  vào một tòa nhà đẹp đẽ,bề thế,ngang hàng với đình chùa miếu mạo  trong thôn ấp .Mà ý tưởng này có đi đến quyết định của cấp lãnh đạo Làng  hoa ,thì cũng không biết ..tìm ở đâu , khi nhà nhà đều đã đưa những công trình xem như phụ ấy vào trong nhà mình, có khi còn  lên tận buồng riêng trên lầu cao !

                   Vợ chồng chị Thủy đã “chấm”ngay  mảnh “địa lợi”(có ngôi nhà sàn wc),vì họ từng biết rất rõ giá trị hiếm có của nó .Mấy chủ kia,ai nấy đều tỏ ra tức tối  dữ dội.Mỗi lần về thăm nhà, đứng trên sân nhìn xuống -mỗi mảnh đất một chủ, mạnh ai nhà nấy gieo trồng một loại  rau ,nên cả khu vườn  rộng trông như chiếc vỏ  chăn  khổng lồ được nối bằng nhiều vuông vải vụn đủ màu sắc,  thứ vải may   gia công được thải ra ; có những mảnh  vườn,người chủ chỉ chú tâm  chăm sóc cây cối trên luống rau , còn um tùm bao quanh toàn là  cúc bò ,mắc cỡ ,gừng dại ,bồ công anh,cả  ngũ sắc,thường được trồng làm hàng trào ,nay cũng mon men bò ra vườn,thì  người ta chẳng  buồn đầu tư cuốc  dọn ,trông như thể những  chiếc giường ngủ sang trọng đặt giữa bãi cỏ hoang-  không hiểu tại sao tôi luôn có cảm giác trống trải,bâng khuâng.

                Bây giờ ,khu vườn nằm ngang với khúc cuối  con đường ,phần giáp đình làng được đổ bê tông,phần cuối từ đất nện  được nâng cao bằng mấy lớp xà bần, nối  hai “đường cái quan”trải nhựa rộng dài là Trần Khánh Dư và Lý Nam Đế, chỉ trồng luân canh những thứ rau cao cấp của Đalat : choux fleur (cải bông ) , bina( cải bố xôi )… Công việc vô cùng nhẹ nhàng, vì công nghệ hầu hết  đã làm thay sức lao động của con người. Tôi để ý, hễ sau mỗi vụ sau , cô em dâu chỉ việc đeo chiếc bình   xưa dùng để phun trừ sâu rầy , nay pha thuốc diện cỏ ,chui vào nhà lồng ,loáng sau đã thấy ra, vẻ mặt thư thái,vì …thế là xong .Trước đây, cha mẹ tôi phải huy động hàng chục con người ra vườn, cuốc dọn ròng rã cả tuần .Phải dùng cuốc có lưỡi rộng,mỏng và bén cuốc  sạch cỏ dại mọc rất dày phần chu vi mảnh vườn .Sau đó, khi những chú  làm công khỏe dùng vá ,nỉa xốc từng búi cỏ nặng cả đất gánh đi đổ  thành từng đống cuối vườn,thì  đám các cô,các chị ,có mẹ tôi , mỗi người một chiếc ghế gỗ nhỏ xíu,  tay cầm bay ,liềm ,ngồi cắm cúi gom nhặt cỏ , gốc cây,lá thối sót lại.Không được dùng cuốc, vì có thể lớp đất màu mỡ trên luống rau sẽ bị cuốc theo cỏ .Đống rác đặc biệt cuối vườn cao dần .Đó là nơi sinh trưởng của giun dế.Anh Đa-nuýp xanh và cậu Bé nhà tôi có hẳn một cái chum đặt cuối vườn,cách nhà dăm bước, để chăm  nom những con vật tốt số này .Dế chỉ có mùa,còn giun thì quanh năm .Đó là thức ăn ngon cho gà vịt quanh nhà .Bây giờ,chu vi vườn nhà lồng luôn bóng sạch như nền nhà, cỏ  dại ít hơn, thì hóa chất đã dọn giùm.! Vài ba hôm sau ,cũng chỉ mình cô em dâu vào ,lom khom vài vòng trong vườn, để gom những cành cỏ cao, những búi rau bị già “ngoan cố” với thuốc, đựng trong chiếc, nhẹ nhàng tấp lên bờ mương  .Rồi hôm sau,một chiếc máy cày đất được đưa đến .Chỉ hai tiếng đồng hồ, không hơn, cả khu đất đỏ được  cày bung lên, mất mịn màng.

         Ngày xưa,nỉa đập đất là công việc nặng nhọc nhất,vì đây cũng là khâu khá quan trọng trong vụ mùa .Khi dọn cỏ, đám trẻ con chúng tôi có thể tham dự,nhưng  ở khâu  nỉa  đập thì dù có mon men đến cũng bị xua đuổi . Nỉa là một công cụ lao động mà nhà nào càng nhiều vườn, càng  gom góp dự trữ như vàng bạc vậy .Nó  có hình dáng chẳng khác chi  chiếc nỉa người phương tây dùng như người Việt dùng đũa,nhưng dĩ nhiên là to hơn, nặng chắc hơn,bằng sắt, có thể đỡ được khối đất vài ba ký , những chiếc răng, đặc biệt ở giữa,được đúc nhọn và sắc,vì đây là bộ phận quan trọng của nỉa .Cán nỉa dài ngang đầu người, được nêm chắc chắn .Cán làm bằng  thứ cây người  dân tộc ở Lạc Dương chặt đốn từ trong Langbiang mang ra đây bán theo bó, nhà tôi cũng dự trữ như phân tro các loại .Có lần tôi đã ăn trộm một chiếc trong bó để làm gậy hướng đạo.Cha tôi biết được ,không đòi lại,không la mắng, mà chỉ nhẹ nhàng hứa , để cha dặn họ tìm cho con một cái cán khác nhẹ hơn.Rồi cha lại mang sang nhà anh Thạch, nhờ anh khắc  lên góc cán chiếc hoa bách diệp, hoa biểu tượng của hướng đạo sinh .Chiếc gậy ấy tôi vẫn cất giữ ,như lưu lại những kỷ niệm đẹp về người cha thân yêu . Cán nỉa  càng chắc nặng,  khâu nỉa càng đảm bảo .

           Góc thung lũng lúc vào những ngày đất được nỉa thật rộn ràng, chứ không chỉ có hai người,một ngồi  chễm chệ trên yên máy cày,một lóng ngóng đứng từng góc vườn, giúp người lái định hướng đường đi, và tiếng máy cày nổ bành bạch lạc lõng  vang lên giữa không gian yên tĩnh của làng quê  .

             Mỗi người   một chiếc nĩa, hăm hở vác xuống vườn, như bộ đội vác súng đi hành quân vậy.Rồi ai luống nấy , cắm nỉa dựng đứng thẳng góc 90o  với  mặt đất, chân này trụ , chân kia dùng hết lực đạp mạnh lên thành  nỉaa .Càng đứng thẳng và đạp mạnh  bao nhiêu, tảng đất  được đào lên càng to, công việc càng tiến hành nhanh chóng .Người nỉa đứng đối diện với tảng đất,nhưng lùi về sau một chút để úp nỉa lại,  dùng mu trong đập mạnh, đánh bung khối đất to nặng ấy ra , đánh làm sao cho đất nhỏ mịn mới thôi .Lại  xắn một tảng khác .Cứ thế hết luống này, ,lại sang luống khác  . Lúc ra  quân, nam nữ thẳng ngang một hàng trên mảnh  vườn,nhưng dần dà các chị em bị bỏ xa các anh .

            Tôi và cậu em ,nếu không phải đi học,có nhiệm vụ mang nước chè và khoai lang  luộc ra vườn cho mọi người. Bà bác có hôm cũng  xắn quần,đội nón lá, mang rổ đi theo .Vườn vừa thu hoạch cà rốt hoặc khoai tây, có rất nhiều củ bị bỏ sót, lại là những củ tốt .Có khi người đào xén mất một góc, hay đứt đôi củ ,cứ xuýt xoa .Số rau mót ấy để dành ăn dăm  bữa.

          Anh Đanuýp xanh thường  gia nhập đội quân nỉa đất này , nếu anh không bận đi học.Có hôm anh còn rủ một vài người bạn,cũng con nhà nông như anh ,đến cùng .Họ nỉa đập không thua các chú làm công nhà tôi,dù khi  nghỉ giải lao  thì thở phì phò.Anh hỏi tôi , mi đã lần nào nhịn ăn để gây yêu sách với cha mẹ mi chưa .Ô, việc này  thì chị Nhụy đã làm, còn tôi thì chưa … có cơ hội thực hiện  . Anh bảo ,có cách này hay lắm nghe ,nhịn ăn cơm cả tuần mà không sao cả .Tôi và cậu Bé dỏng tai lên,chờ đợi. Anh thì thầm,  tụi bay bỏ đường vô nước chè, càng đặc càng tốt .Rồi luộc thêm chừng chục cái trứng hột vịt lộn. Mỗi ngày chiêu một bình tích (loại ấm pha trà ngày ấy ), quất thêm vài các trứng,là êm ru.Thằng em tôi thắc mắc, thay trứng gà lộn được không .Nhà tôi ít khi nuôi vịt,mà gà thì đẻ ấp thường xuyên, trứng lộn được ưu tiên cho nhóc út .Cu cậu ngồi thẳng lưng lên, mắt  sáng bừng,  dấu hiệu trong đầu đang toan tính chuyện hệ trọng. Tôi thắc mắc,anh  thử chưa mà biết, anh cười cười .Không ngờ cha tôi ngồi hút thuốc lào gần đó nghe hết .Ông nạt, anh đừng bày dại cho em !

           Anh ngày ấy có dạo  đi đâu biệt tăm cả tháng trời , bảo đi Saigon làm  thêm , sau này tôi mới biết anh  là một thành viên của đội biệt động trong đó . Mấy chú làm công thắc mắc, nghe nói Sai gòn dạo này đàn ông được chở đằng sau xe đạp, xe gắn máy cũng ngồi một bên y như các cô mặc đầm,áo dài ,phải không anh ? Một chú khác tỏ ra hiểu biết ,thì tại vì  họ sợ ngồi hai bên thì ôm lựu đạn trong bụng, rồi đi qua xe các ông lớn thì ném, cho nên mới đặt ra cái lệnh này .Anh Đanuýp xanh cười tủm tỉm ,tui chưa hề chở  đàn ông, mà chở  quý cô không hà ,nên không để ý . Lúc này thì chị Nhụy (cũng thường có mặt trong đội quân  nỉa đất,lượm củ)trề môi,dóc tổ.Họ cùng tuổi với nhau, chuột đực, chuột cái, nhưng có lẽ mải mê đeo đuổi lý tưởng, anh  chưa kịp nghĩ đến chuyện xây một ổ chuột  như bà chị của tôi .

           Anh ghé nhà tôi thường xuyên,có khi chui vô phòng  các chú làm công ngủ ké nữa. Anh  xưng hô với cha mẹ tôi và mọi người trong nhà y hệt chúng tôi,khiến đã có người nhầm anh là con cái trong gia đình   .  Anh tâm sự ,anh xa nhà lâu ngày rồi, giờ anh ở đây , coi mọi người đều thân thuộc để có thêm sức mạnh . Sức mạnh gì , tôi không hiểu . Sau ngày Đalat được giải phóng, rất nhiều chàng bộ đội trẻ  đến nhà dân trong ấp tôi chơi, họ cũng đều xưng hô thân thiết như thế. Ban đầu,có những chủ nhà ngỡ ngàng, nhưng rất nhiều người tỏ ra  rất cảm động . Sức mạnh là thế đó .

               Sau khâu đập đất là khâu lên luống . Mỗi người đàn ông một chiếc vá to, cứ nhắm theo hướng căng dây đóng cọc định hình luống của cha tôi để xúc từng vá đất đầy, úp lên luống .Những cái rãnh hiện lên, sâu dần giữa các luống đất,đứng trên đồi nhìn xuống trông như những phím đàn đều đặn khổng lồ của  chiếc piano.    Rồi rắc vôi, rải phân .Hai công đoạn này, dù vườn thường hay nhà lồng thảy đều giống nhau .            Anh Đanuýp xanh không ngại ngần bóp vụn những cục phân trong  trấu và tro ( đó là cách người dân Phan Rang  trá hình phân …caca)đem trộn với phân bò, phân cá. Khi các chị lè lưỡi thì anh bảo ,ô,thì cũng là phờ ân mà !

          Ngày  nay , cảnh đem cây ra vườn trồng rất  vui,nhưng tôi vẫn thích không khí ngày xưa .Cây không được chủ các trại cấy mô gieo sẵn theo đơn đặt hàng,mà cha và mẹ tôi chịu trách nhiệm làm công việc này . Hạt giống bé  hơn cả những hạt sạn đôi khi lẫn trong cát được ngâm ủ nẩy mầm, rồi gieo lên giàn,  một luống đất đặc biệt kế bên hiên nhà bếp . Đó là một hộp gỗ hình chữ nhật, có hình dáng và kích thước của một luống đất, bốn cạnh và đáy được nẹp bằng ván dày, còn bên trong hộp , cha tôi đổ vào đó những thúng đất đã được đánh thật tơi, được trộn  nhiều thứ phân, Gọi là giàn vì “hộp” được đặt trên một bệ đỡ bằng những  cây cọc dựng khá chắc chắn.Hạt sau khi gieo được đậy một lớp cỏ khô mỏng , tưới nước, theo dõi hằng ngày . Đêm hay lúc  trời mưa , cha tôi đậy lên giàn một tấm tôn trừ sương muối, mưa đá ; ngày thì giăng lưới,  đề phòng chim trời bay   đến nhặt hạt .Cây lên được chừng ba bốn lá ( người dân gọi là lá gương) thì bàn tay nhẹ nhàng, mềm mại của mẹ sẽ khẽ khàng nhổ từng cây , trồng sang mấy luống, cũng kế bên hiên nhà, trồng cách nhau một ngón tay , gọi là “dâm”.Hai tuần sau,khi  lớp cây ấy có thêm dăm ba chiếc lá nữa, thân và rễ đều phát triển,  cánh phụ nữ lại thận trọng bứng ( đào cây có cả đất) đem đi trồng ,anh Đanuýp xanh gọi là “xuống đường, xông pha trận mạc”. Cả nhà tôi , trẻ già lớn bé đều ùa ra vườn. Người đầu tiên  dùng  thước ( một mẫu cây quì dại cha tôi đã đo sẵn, để phân chia cho đều cự ly trồng cây, tùy loại rau ) và bay nhỏ (giống chiếc muỗng nhưng cán ngắn và mũi khá bén) khoét lỗ trên luống . Người tiếp theo bưng thúng đi bỏ cây ( đặt cây theo dấu bay đánh sẵn ).Người thứ ba mới đào thêm lỗ bay đánh dấu, lại nhẹ nhàng đặt cây xuống.Ngày ấy tôi chưa bao giờ được làm công việc này, vì  cách đào lỗ, cách đặt rễ thế nào cho cây bén nhanh, rồi dùng sức dồn vào các ngón tay , chèn đất thật chặt ở gốc, để cây dễ thấm nước, lại không bị trôi khi tưới ,là cả một quá trình  dạn dày kinh nghiệm.

                Bây giờ, mô được xe chở đến ,là những chiếc vỉ xốp khoét lỗ sẵn, bên trong có  vô số cây con được nuôi lớn từ lâu  trong đất .Người trồng chỉ việc móc lỗ bằng bay, đặt cây xuống đất, tùa đất phủ nhẹ lên , thế là xong .Có  nhiều “tổ trồng cây ” ra đời .Họ đều là những phụ nữ nông dân, luôn có sẵn  một chiếc bay nhỏ và đôi găng tay bên mình .Họ còn phải biết dùng điện thoại di dộng và lái xe máy ( ở quê tôi nhiều  chị còn mù mờ hai việc này lắm ) Có một đội trưởng .Rồi cũng chỉ vài giờ, cả vườn rau hiện lên thật đẹp.Trước đây thì ,chả thấy cây đâu .Bởi  sau khi trồng, người ta phải dùng “lá che”( thuộc họ dương xỉ ) đậy lên cây, bằng cách cắm cọng cành lá dương xỉ này xuống gần gốc cây non, để lá phủ kín cây .

                Thế là trước đó, còn có khâu “đi cắt lá che”.Nơi nhiều loại lá này là vùng thung lũng ở thác Cam ly, kế lăng ông Nguyễn hữu Hào, bố vợ vua Bảo Đại .Công việc này tôi được tham gia mấy lần , rất vui . Vui vì  được lắc lư trên xe ngựa,được ăn cơm nắm  giữa núi đồi, được leo  xuống thác  nghịch nước .Anh Đanuýp xanh đánh xe, có khi là Cô Mười, Cô Út nhà bé Hoa Tre . Có một lần ra về, xe đã đến phố, mới phát hiện bỏ quen đôi quang gánh ngoài rừng .Đòn gánh thì mới mua, đôi quang bằng  mây mẹ vừa thắt, tóm lại là đồ mới . Hai cô lo lắng, tìm cách đỗ xe vào một góc đường vắng , dặn tôi và thằng út coi chừng xe, rồi họ chạy về phía thác theo lối đường tắt . Nhưng họ vừa quay đi, lại thấy có hai người hối hả phóng xe đạp về phía chúng tôi  . Ngồi sau xe là một thằng nhóc trạc tuổi 14, 15 của tôi, quàng hai chiếc quang mây lên người,tay kia cầm đòn gánh .Đúng là thứ mà chúng tôi bỏ quên .Còn người cầm tay lái là anh Đanuýp xanh .Hai vị coi xe ngựa cứ há hốc ra nhìn ,không biết là mơ hay thực .Anh đảo mắt quanh xe, chẳng thấy hai cô ,lại vội đẩy thằng bé kia ra, phóng xe đi đón. Hai đứa con trai  lại giao cả xe lá che đầy gần tới nóc cho tôi, chạy theo.

               Rồi  các cô  Mười   và  cô Út nhà tôi  hiện ra ,mồ hôi đầm đìa nhưng rất hoan hỉ .Cô Mười bảo ,nếu không có anh ấy  thì có lẽ  các cô đành bỏ cuộc, vì có rất nhiều đoàn đến đây cắt lá ,họ đã nhặt mất  rồi .Tôi ngơ ngác, vậy anh ấy đâu .Cô Út lắc đầu cười, ra dấu không biết, còn cô Mười thì sờ sờ chiếc kim băng cài túi áo , ban sáng mẹ tôi có đưa tiền đi đường .Cô kể  anh

Đanúyp xanh   moi  ví  biếu thằng bé ít tiền, cô cũng  làm thế, nhưng ngẩng lên thì chẳng thấy anh đâu .Cả thằng bé, cô cũng chưa kịp hỏi tên ,hỏi nhà .Có dịp gặp lại anh ở nhà anh Thạch, tôi vặn vẹo anh biến đi đâu như ma vậy, anh cười cười ,tôi hiểu là không nên hỏi nữa .

              Khu vườn trong nhà lồng của cậu Bé được lắp giàn tự động . Sau khi trồng, họ chỉ cần một động tác mở máy, thế là xong .Lát sau , chủ nhà đi ủng, mặc áo mưa, dù  trời bên ngoài rất nắng, thong thả  vào lồng tắt máy .Thật nhẹ nhàng .Cứ như bọn chúng tôi lên lớp vào tiết kiểm tra viết .Ông thầy chép nhanh  lên bảng một cái đề , gói gọn trong vài câu , rồi ung dung lôi sách báo ra đọc, hoặc làm việc gì đó, chờ chuông báo hết giờ thì bắt học trò nộp  bài .Nhưng tối về mới là đau đầu: chấm bài . Còn khâu thu hoạch ở vườn nhà lồng bây giờ mới sướng làm sao !Đến giờ cao điểm, chỉ việc nhá điện thoại ,là có người đến coi hàng, giao tiền luôn . Rồi chỉ trong vài ngày, rau được cắt gọn, gói trong giấy báo,đóng thùng nhựa thật sạch sẽ,  mang chất lên những chiếc toyota đậu ngay bên hông vườn . Và vụ  mùa khác lại đến .

                   Ngày trước , mẹ tôi sống trong tâm trạng phập  phồng .Các con buôn ( giới mua sỉ, mẹ tôi gọi là mua  quạ hay mua vạt  ) sẽ rảo qua xem xét y như coi mặt cô dâu .Họ ngả giá .Nếu thấy có lãi,họ sẽ quay trở lại ,còn  thì ..Có khi họ đưa ra một cái giá như trên trời rồi lặn suốt thời gian dài , chủ nhà cứ dài cổ ra chờ ; có ai đến hỏi thì chê rẻ quá . Mà rau cứ già theo ngày tháng . Lúc đó, bộ mặt sở khanh của gã nhà buôn ban đầu mới lộ diện: ép giá .Đành phải bán .Còn bán cho nhà xe, lại nơm nớp chuyện khác .Giá trả sau . Lượng thu mua nhỏ giọt.Phải  thuê người vanh ( cắt bót lá hư thối), người gánh ra tận đường,phải vác chiếu ra đậy điệm,  phải sai con cái ngồi canh chừng khách qua lại  nhặt bỏ giỏ mang  về bếp riêng !

                     Ngày ấy,  cả nhà chị Thủy kế nhà tôi thường xuyên nhận  làm những việc này .Anh chị ngồi vanh, hai đứa con gánh .Tội nghiệp người con lớn của chị.Vanh thì tính ngày công nhật,nhưng gánh được tính theo ký lô.Chàng học trò cấp ba chấp nhận đặt lên đôi vai tuổi 18 những gánh rau có đến cả tạ, hôm sau đến lớp toàn thân ê ẩm như bị ai đánh, có hôm còn bị sốt .Sau này anh Nhu tìm được con, các anh Canh Kem an ủi ,thôi cố gắng thương lấy nó,chứ nó khổ hơn bọn mình rất nhiều. Còn tôi thì vênh váo, đó,không nhờ những trang blog của tôi thì làm sao anh Nhu biết được những con người anh bỏ công đi tìm nhiều năm,lại đang ở rất gần chúng tôi .Anh cảm động,ừ, cám ơn bà giáo già ,lão sư hảo .Lúc này thì tôi hoảng hồn, thôi đủ rồi anh ạ .Vì có hai vế : lão sư hảo, ủng lia tia ! Tôi chưa đến nỗi nào, dù đã sáu chục  !

           Tôi còn giữ một kỷ vật của anh Đanuýp xanh, một cuốn vở học trò, bên trong anh dán đầy bút tích của những nhân vật nổi tiếng khắp thế giới,có cả nét chữ trong Di chúc của Bác Hồ .Anh còn dán lam nham những bài báo viết về việc xem tính cách con  người qua nét chữ .Anh  b ảo tôi, cho mày, mai mốt có thất nghiệp bưng cái chậu  ra ngã năm đại học (gần nhà tôi ) mà kiếm cơm . Tôi không dám bê theo thuở “dọc đường gió bụi’’  của mình, chỉ sợ bị thất lạc .Nhưng tôi cũng “giở ngón”khi cần .Nhiều đồng nghiệp, học trò kết bạn qua thư,mà không biết tình tình “kẻ chưa đối diện” như thế nào, bèn … đưa thư cho tôi đọc . Hình như một vài lần đúng ,Chẳng hạn .Chữ  đầu viết hoa đẹp và nổi bật trong hàng, thì nhân vật này ,không chỉ khéo léo, đào hoa, mà rất cao vọng. Là sao ư.Người bạn anh ta chọn  phải hơn mọi người . Chữ m. Ba nét rời rạc thế này, thì nhân vật có tính tự lập và độc lập rất cao.Nét sau cùng của chữ này mở rộng,ồ nhân vật này rất cởi mở, dễ thương,khả năng ngoại giao tốt . Đầu chữ m viết thường ,mà nét hơi nhọn ,thì anh này dường như không hợp với người trong nhà … Nét giữa chữ m trồi lên cao , có nghĩa nhân vật này rất thích chà  đạp lên người khác .Còn như ngược lại, thụt xuống ? Nhân vật này chịu nhiều  thiệt thòi ,thường xuyên bị mọi người ăn hiếp...

          Cái nỉa ,dụng cụ đập đất trồng rau có hình ảnh chữ m bốn nét . Nét giữa là những chiếc răng chính của nỉa bao giờ cũng mòn vẹt sớm, vì phải nhận lấy việc xén đất, đập đất nhiều nhất .

          Đó là những con người đã sinh ra tôi ,nuôi dạy tôi , đem đến cho tôi cuộc sống thanh bình hôm nay .

                                                                         Nguyễn Xuân .