những mùa hoa artichaux

                                NHỮNG MÙA HOA ARTICHAUX 

             Công việc vườn tược bây giờ, ngoài cuốc nỉa, vá liềm,dao rựa…, đã có biết bao loại máy móc hiện đại thay thế , nhưng hiểm họa luôn luôn rình rập người nông dân .

                Bà  bạn ,hôm hai người  chị rủ tôi đến thăm  sau ngày mẹ tôi đi xa, chịu thương tật ở chân cũng vì thế .

              Vùng Thái Phiên của quê chồng chị nổi tiếng với những  đặc sản quý của Đalạt , hoa các loại và artichaux. Nhưng bên ấp Đa Thiện, xứ sở của Thung lũng Tình yêu, của Đalat Sử Quán XQ, quê mẹ chị, thứ rau trồng chuyên canh là củ cà rốt .Chị kể hôm ấy  vườn nhà cậu em  đến vụ, chị rảnh rỗi,thế là cùng chồng vác nỉa sang đào giúp .Đã có người  sáng chế ra máy thu hoạch cà  rốt, nhưng vườn nhà cậu em có nhiều vách taluy, máy không đến được .Chị hăm hở ra vườn trước, và cũng là người phải về nhà sớm nhất . Có một chiếc nỉa cùn quẹt và hoen gỉ,gãy cán , không biết ai đã mang nó ra vườn tự bao giờ, có lẽ để  biến nó thành một cái đế đặt vòi nước khi tưới, hay là đào xem  thử chất lượng củ thế nào, rồi bỏ quên giữa luống rau .Vườn cà rốt vào vụ thì lá đã hơi úa vàng,nhưng vẫn đan dày  như một tấm thảm xanh mượt .Chị đặt nỉa dựng đứng dưới  ba bốn gốc củ, chân trái  làm trụ, chân phải đạp nhè nhẹ ,vì đất rất tơi ,nhưng bất ngờ,chị nghe đau nhói dưới gan bàn chân . Một răng nỉa từ trong  đất  chỉa ngược lên , đâm thủng lớp đế giày bata và rách luôn mảng len chiếc  vớ bên trong , khoét một lỗ nơi chân chị .Chị ngồi thụp xuống,ôm lấy chân ,trong đầu thoáng qua một luồng ý nghĩ vừ a giận, vừa lo ,vừa hài hước , chết cha rồi,coi chừng bị phong đòn gánh , vậy là được ở nhà ôm tivi. Chị  một thời xốc vác ,nhanh nhẹ, nay dù tuổi đã ngoài  bảy chục  vẫn luôn tay luôn chân .

                  Vườn artichaux của nhà chị rất rộng, trước kia trồng được hơn chục ngàn gốc bắp sú ,nay  nếu lúc rộ  sẽ có  không biết bao nhiêu là bàn tay chỉa lên trời, là những bông artichaux chín khi  xuân  về 

                .Bây giờ mới tháng bảy ta, vô số  cây non vừa lớn, phải tỉa bớt, rồi tước lá vàng,   dọn cỏ, vô phân cho cây mẹ   mau lớn . Công việc lút mắt lút mũi mà cái chân… .Cao nguyên mùa mưa, giông bão từ ngoài Trung cũng ảnh hưởng , mây đen sà xuống thật thấp, đất đai như những tảng bông gòn ngâm lâu trong nước, hễ bước xuống là nghe nước phì phụp, rút lên để lại một lỗ hổng to hơn cả bàn chân, rồi nước ở đâu tràn đến rất nhanh, nhà cửa,vườn tược sờ đến đâu là  nghe buốt lạnh đến đó,  nhưng hễ trời xửng (ngớt mưa )một chút là phải xuống  vườn .Nhưng chị không để cho  mình trở thành kẻ ăn hại

 Phải để chồng con đi nhổ tỉa , đi ôm ( mang  cây non tập trung về một góc vườn, sau khi nhổ, chứ đem  quang gánh theo sẽ không thể nào len vào giữa các luống cây,vì lá đã phủ dày   )đi vác lên nhà , chị rất xót xa . Nhưng vẫn còn có điều để an: chị vẫn giúp mọi người  bằng đôi tay ,Nhặt rễ, phân loại, đóng bó , giao dịch với con buôn ,  xếp  những cây non cứng cáp được chọn lọc cẩn thận,  đem dựng vào một góc nhà kho, để dâm (ươm )làm cây giống cho vụ sau, thay thế lớp cây già đã đào tận rễ làm thuốc…  Hôm bọn tôi dắt díu nhau đến thăm, việc thu hoạch cây con vừa qua một đợt,trời lại mưa rả rích cả ngày  , mọi người đều ở nhà để đón chúng tôi .

               Chị Gái con ông bác tôi  bèn nháy mắt rủ chị chủ nhà vào phòng riêng . Chị Nhụy ngồi lại ngoài phòng khách, khoe khoang, kể lể , than thở… đủ thứ  chuyện về ngôi nhà  vừa xây xong . Nhà chủ cũng mới ăn mừng tân gia trước đó . Tôi biết    rằng rồi hai bà chị yêu quí  vốn rất thích nói nhiều ấy  sẽ đổi chỗ cho nhau , nếu đến ca của tôi thì e mặt trời đã đi ngủ, chúng tôi phải ra về .Tôi bước ra ngoài , ngước mắt nhìn con đường vừa được trải nhựa trước cổng , bên phải là những vườn ắc ti sô bạt ngàn chạy mút đến cuối  thung lũng xa, bên trái là những ngôi biệt thự đều vừa xây  xong , rất mới, rất đẹp , tay móc điện thoại nhắn một mẫu tin ngắn cho các chị,  chân đều bước. Tôi sẽ đi thăm một người quen khác mà có lẽ đã rất lâu rồi tôi chưa gặp lại.

               Qua hết quãng  đường nhựa  rộng rãi , có  những con đường đất  nhỏ ngoằn ngoèo , mấp mô và  rải rác  đó đây những trũng hố đầy nước, chạy giữa hai  thảm vườn  xanh  pha mốc trắng  màu lá ắc ti sô  trải dài khắp thung lũng ,tôi dò dẫm bước .  Một dãy ba bốn ngôi nhà gỗ cũ kỹ nằm lưng chừng đồi, sân quay xuống vườn .Gần đến nhà, đoạn đường rất ngắn  được đổ bê tông, nối với cổng và sân . .Một người đàn bà gầy gò ra đón tôi khi tôi thò đầu vào  dưới giàn trái chanh dây .chằng chịt những cành lá  ,làm nhiệm vụ cái chái sân .Rồi một người đàn ông ,tóc bạc,cũng cao gầy từ hiên sau bước đến . Chồng giúp tôi cất áo mưa, vợ dắt đi rửa chân , tôi đi qua một khung cửa sổ che màn , có tiếng ti vi vọng ra, có cảm giác một ánh mắt đang dõi theo .

               Ngôi nhà mấy chục năm rồi  vẫn không thay đổi .  Ngày tôi đang còn dạy ở  Đống Đa , một mùa thi , tôi làm giám thị ở Trường Chi Lăng , buổi thi cuối cùng có  cuộc họp  tổng kết  kéo dài, tròi mưa tầm tã, tôi tạt vào đây ngủ nhờ .Cậu con trai đầu năm ấy cũng dự thi hết cấp ba , cô em năm tới sẽ lên lớp tám .Nguyện vọng của cậu tú là sẽ thi vào Sư phạm Toán ở đại học Đalat .Rồi tìm một chỗ dạy gần nhà. Rồi cưới vợ , cô giáo hay thôn nữ láng giềng, đều tốt ,vì nhà có vườn rộng, mà  con cái thì không đông .Một buổi làm nhà nước, một buổi ra vườn .Những điều này thì bố mẹ bổ sung. Bữa cơm tối có món  gỏi ắc tisô, gồm cây non luộc  chín  trộn với đậu hũ chiên  xắt nhỏ và lạc rang xúc bánh tráng .Lâu lắm rồi tôi mới được ăn lại món ăn quen thuộc này, vì mấy năm nay  vườn nhà tôi chỉ  gieo cà rốt, bố xôi, hay các loại rau cải ngắn ngày . Anh chàng mười tám, cao ráo,trắng trẻo  , cười hồn nhiên . Mai mốt con sẽ trồng cà phê cô à .Làm ắc ti sô lâu ăn quá ,mà cực quanh năm, lại  nhiều người trồng, giá cả thất thường .Cô  thấy không, con người thích ăn uống, mà mấy ai uống  ắc ti sô , uống cà phê  không hà . Ông bố  thủng thẳng , ừ làm thứ này cực thiệt,nhưng từ rễ đến cọng lá đều kiếm được tiền, mà lai rai có hàng bán suốt năm, cứ cây non, rồi lá, qua bông, qua rễ, lại mùa khác .Nhà cô Xí mày đây  cũng từ cây ắc ti sô, rồi lơ sú ,như   từ tay trắng mà gột nên hồ  . Tao với má mày làm công ở bển  mấy chục năm, nhờ đó mới mua được chút vườn bên này . Cậu con thò tay bẻ rốp cái bánh tráng, tôi biết là tình hình có vẻ căng nên vội vàng cười dàn hòa , thì con cứ lo thi đại học cái đã ,học trò trường Đống Đa của cô đang ươm cây cà phê,cần  nhiều đơn đặt hàng lắm .Mọi người cười ồ .

                     Hai cha con cứ mồng  hai  là đến nhà tôi chúc tết mọi người. Cha chở con bằng xe đạp, sau này con chở cha bằng Honda . Rồi ,cha lái xe hơi đến,nhưng đi một mình .

                   Cậu con  trở thành thầy giáo,  được nhận công tác bên trường Hermann Gmeiner rất gần nhà, cưới vợ  sinh con đủ trai gái, như ý nguyện của cha mẹ .Bây giờ chàng trai   quyết tâm làm giàu : trồng cà phê . Mảnh vườn rộng được san phẳng , đào hố rất sâu , bỏ phân . Một buổi sáng  tôi cùng bà bạn Giang đu đủ lần sang để đặt mua trà ắc ti sô thì cả hai cùng há mồm giương mắt sững sờ  .Không hề còn mảy may tí dấu vết của vườn  ắc ti sô ngày nào.Mới biết để ươm trồng từ một  bụi cây ắc ti sô -với ba bốn chiếc lá mỏng manh như đọt bồ công anh ,  đến khi nó trở thành cả khóm rau hoa vươn cao hơn một  mét, phủ kín cả rãnh  đất, lũ trẻ con chúng tôi nhiều lần   chui vào chơi trò năm mười , có đứa lăn ra ngủ khì ,người lớn phải bỏ công đi tìm-là cả một quá trình đổ mồ hôi, bao công sức, nhưng chỉ trong tích tắc … Rôi hôm sau  thì nghe tin đến như sét đánh ngang tai .Anh thầy giáo nông dân phải nhập viện vì bị sụt hố cà phê , có nguy cơ liệt chi dưới do cột sống cổ bị chấn thương . Mấy anh em nhà tôi hốt hoảng phóng xe vào bệnh viện thăm, rồi sau đó cậu Bé, tổ  trưởng khu phố , ôm sổ đi một vòng qua mấy nhà trong đám con cháu cha mẹ tôi, quyên tiền trợ giúp .

                 Hai ông Canh Kem buồn bã , tai nạn vốn đã  nặng, vì nhân vật ra sức chạy từ vườn về nhà giữa mưa, bất ngờ sụt chân xuống hố sâu, nhưng khâu cấp cứu đã khiến vết thương ở cổ nặng hơn. Những người hàng xóm  đã hè nhau vác anh lên vai , thay vì dùng cáng khiêng đi . Ở bệnh viện, bác sĩ bất lực .

                  Bố mẹ  của  người gặp nạn trước đây gắn bó với  chúng tôi ,với mảnh vườn, ngôi nhà như người cùng chung huyết thống .Chú Cỏn và chị Sẻ (chú, chị là những đại danh từ cha tôi đặt ra , để mọi người xưng hô với những người làm công, tôi  không biết nguyên  nhân từ đâu )từ Quảng Ngãi  vào, sống ở nhà tôi , cùng canh tác trên những mảnh vườn gia đình tôi , được đối xử như con cái trong nhà, được trả công rất xứng đáng với sức lao động và tâm huyết họ bỏ ra .Khi họ xây dựng gia đình, cha mẹ tôi đứng ra làm chủ hôn, rồi giúp họ có một cơ ngơi mới . Có một cặp  vợ chồng, cha tôi  yêu quý đến  độ còn cắt đất cho , như con cái ruột rà vậy Nhiều người khác  đã chọn vùng ấp Thái Phiên này để “lập làng.”

                 Bây giờ, trước cảnh con Chú Cỏn bị nạn, các anh tôi không dấu được nỗi buồn đau,lo lắng . Ngày nào cũng đạp xe đến . Trở lại nhà,có hôm hai ba ông gây sự với nhau, khiến các bà phải can ngăn . Có hôm họ bị người bệnh đuổi về .

                 Tôi và bà đu đủ ghé thăm, anh thầy giáo khóc, thấy thương quá .Giang vốn cứng cỏi mà cũng  quay đi lau nước mắt  . Tôi thương người bố .Ông bố kể , nó ăn uống thất thường khi  thì ăn gà hầm sâm suốt cả tuần ,khi thì  nhịn .Mà mấy chú bên nhà ( các anh tôi ) dặn đừng để tăng cân, cũng đừng để gầy ốm  .Còn ông, ông trệu  trạo nhai  cơm mà như nhai rơm , nhiều bữa như thế rồi, cả nhiều đêm không ngủ, nhiều lần quay đi dấu giọt lệ thương con . Những ngày tôi bị mắc bệnh nặng, tưởng như không qua khỏi, nhà trường cho nghỉ công tác một năm, chồng sắp cưới bỏ đi , tôi cứ đắp chăn nằm dài , nhìn trần nhà, bất động. Rồi một hôm tôi bắt gặp dòng nước mắt lăn trên gò má mẹ, tôi bàng hoàng . Tôi phải sống .Tôi còn lũ học trò nghịch như quỷ sứ đang chờ .Tôi còn bao nhiêu điều phải nói với chúng .Tôi còn bao nhiêu việc phải làm cho mẹ, cho cha .

                  Cha con Chú Cỏn đến thăm tôi .   Người con loay hoay làm cho đứa cháu nội của mẹ tôi một chiếc chong chóng, nhưng rồi thằng bé vất chỏng trơ trong phòng tôi .Chiếc chong chóng mỏng mảnh, được cắt ra từ bìa một cuốn vở. Người làm đã cột  vào cán nó một chiếc nút áo nối theo sợi chỉ và khéo léo  gắn cán lên trên vỏ  chiếc lon sữa bò .Chong chóng quay vù vù theo chiều gió, chiếc nút nhựa gõ lanh canh vào đáy lon, nghe lốc cốc lốc rất vui tai  .Tôi phải đi tìm gió . Có người giới thiệu  tôi đến nhà điều dưỡng của một tổ chức tôn giáo ở Thủ Đức , dòng Nazaret.. Bệnh nhân từ muôn phương về, với những căn bệnh nan y khủng khiếp hơn những gì tôi đã từng biết .Họ đến để “vô thất”(nhịn ăn độ một tuần, chỉ uống nước lọc),có người đến để ăn cơm gạo lứt muối mè, chứ ở nhà không thể nào cầm lòng với bún phở các thứ, có người đến tĩnh tâm , cầu nguyện, gặp Chúa, có người nghỉ dưỡng, như tôi .

                 Giám đốc không phải cha bề trên , mà là một ông frère ngoài năm mươi, tóc đã lơ thơ vài sợi bạc, đôi mắt lờ đờ như ngái ngủ, nhưng ông vô cùng nhanh nhẹn,miệng nói, tay làm .Tôi có cảm giác là chỉ lúc ngủ và lúc dự lễ trong nhà thờ là ông ..không nói . Người đi nhịn ăn nhưng còn bị cám dỗ, có người dấu một bọc cá khô trong hành lý,lâu lâu trốn vào góc nào đó mút cho đỡ cơn đói ;có người thì hái khế hoặc mãng cầu ta ( trĩu quả trong khuôn viên nhà dòng ) dấu dưới gối, lâu lâu lật ra hít lấy hít để hương quả chín, cũng để an ủi  cái bụng đang sôi lên từng hồi  .Ông nạt nộ , quát tháo , đe nẹt rất dữ  dội . Đối diện nhà dòng là chợ Tam Hà .Người nhà từ xa đến thường tạt qua chợ mua quà bánh về ăn,khiến bệnh nhân thèm thuồng, ông cũng phải  canh chừng quyết liệt . Hình như trên người ông có cả trăm con mắt . Sáng sáng  những bệnh nhân có đạo thường qua nhà nguyện dâng lễ , dép thả dưới chân cầu thang .Một hôm có anh chàng ra sớm,ôm hết dép xếp  mấy  hàng dài quanh sân nhà thờ , xếp xen kẽ xanh đỏ trắng vàng cho đẹp !Ông frère  thuyết phục được gã thần kinh thứ thiệt đó mang dép đến trả  từng phòng, chỉ nhầm vài người. Tôi ôm chăn mùng đi giặt một sáng sớm, đang lúi húi giăng phơi thì  thấy có một bàn tay đỡ nhẹ , rồi giọng Bác Tám ( mọi người vẫn gọi ông như thế)sang sảng, nhà cô giáo hôm nay “lụt”hả .Tôi kêu , bác ơi, con giặt cho sạch bụi mà . Tôi băng cổng sau nhà dòng để sang chơi nhà một nữ y tá bị xe quẹt chân,phải nghỉ làm việc mấy hôm , vừa thò đầu vào phòng bệnh  đã nghe tiếng ông rất to, ơ  , cô giáo sang thăm Cái Thuyên về đó hả . Sao, nó đã chết chưa ? Rồi ông cười ha hả và bỏ đi ,không kịp  cho tôi đáp trả . Mọi người bảo ông  nhậm  chức linh mục muộn vì ông quá bận rộn .  Trong lễ thụ phong của ông , bệnh nhân tìm về rất đông .Cảm nghĩ của tân linh mục là : tôi thấy mình trẻ lại, vì các thầy (những người sắp chịu chức) trong lễ đều rất trẻ .Ngày ấy ông đã ngoài sáu mươi.

               Một tháng ở đây, tôi thấy mình khỏe ra, dù chế độ thuốc men, ăn uống không khác ở nhà . Các anh tôi giải thích vì Đalat quá lạnh khiến tôi ngại tắm rửa, mồ hôi không thoát ; vì tôi  cứ ru rú trong nhà nên nghĩ quẩn .Nhưng  tôi biết tôi đã tìm ra hướng gió : quan tâm đến mọi  người, thương yêu họ thật lòng .Nhưng tôi không thể quát tháo suốt ngày như ông . Tôi thấy  hôm nào  bị căng thẳng hay giảng bài nhiều thì tối về,  nằm dài, mắt nhìn trần nhà, máu cam chảy như vòi robinet vậy .Tôi cố gắng tinh lọc bài giảng ,nhưng bắt học trò viết thật nhiều, rồi è cổ ra chấm .Ngày nào tôi cũng kiểm tra viết ( như bà cô người Mỹ  năm nào), đặc biệt những tiết tập làm văn .Lũ học trò không học thuộc lòng như các môn khác, mà chúng nó phải đọc tác phẩm, phải tư duy sao cho lô gic ,phải có cách bày tỏ chân thành cảm xúc của mình.Ở nhà,mọi người cũng thấy tôi … dễ thương hơn. Cậu Bé nhà tôi không còn phàn nàn , cái bà, ị không ra cũng kêu mẹ !.Vì khi tôi không khỏe và không nghĩ đến ai , tôi yêu sách  đủ thứ .Mẹ tôi đành  nhờ cậu Bé. Anh chàng lo toan  vừa nào là nhà cửa , vườn tược, heo gà, con cái , cả chuyện cơ quan , chuyện xóm ấp ,nên không cáu mới là lạ !

                 Hôm nay tôi ghé qua  cũng mùa mưa,mùa tước (nhổ) cây con như  năm nào .Chàng trai bây giờ đã vui vẻ hơn , thanh thản  và mạnh mẽ hơn . Dạy kèm cho học trò .Dạy đàn .Chiếc ti vi hôm nào quay lưng ra ngoài,  nay đã đổi chiều và bằng một chiếc mới, hiện đại hơn .Và vườn thì đã xanh trở lại một màu xanh  mốc trắng rất riêng của cây ắc ti sô. Mọi người đang xúm xít sơ chế cây non ở nhà sau .Cây nhổ ra khỏi thân cây mẹ, gốc bám đầy  mùn đen ,lá vàng, cọng lại rất dài.Phải cắt bỏ những phần ấy, chỉ chừa lại độ hai gang tay . Rồi cứ năm cây thành một bó . Ông thầy dạy Toán ngồi xe lăn làm công việc này  .Những ngón tay rất khỏe nhanh nhẹn đặt bó rau vào trong sợi dây ni lông cắt sẵn, cánh tay dướn ra, xoắn bó rau lại thật chắc, rồi đặt lên dùi, cột lại.Mang vào tận Sài gòn, dây vẫn không bung .Tôi nghe tiếng lốc cốc đều đặn vang lên từ  cuối hiên nhà, một chiếc chong chóng còn mới treo  bên cạnh giò lan rừng nở chớm mấy bông hoa rắng nhỏ xíu .Có thể vào nhà, tôi sẽ bắt gặp cuốn “Truyện một người chân chính”mà tôi đã mang đến tặng người em tật nguyền mười mấy năm trước,khi tôi tìm ra “hướng đi đầy gió” cho mình . Truyện  kể lại cuộc đời người anh hùng không quân Nga tên  Mê rê xép    trong chiến tranh thế giớ lần  thứ hai . Máy bay của anh bị Đức bắn rơi .Chân anh bị  thương, rồi phải cưa, do vết thương bị hoại tử vì anh bị lạc trong rừng mùa đông trọn 18 ngày .Vậy mà với đôi chân giả, anh đã lái được máy bay, khiêu vũ như bao chàng phi công trẻ khác .Và anh lại chiến đấu, lập chiến công, trở thành anh hùng . Đó là cuốn sách gối đầu của tôi những ngày công tác xa nhà .

               Tôi được biếu  mấy bó cây non, cây nào nhiều cọng đỏ thì ăn ngọt hơn, còn cây nào xanh, thì trồng làm giống .Trong những cây đó, có sự nỗ lực rất lớn của cháng trai tuổi bốn mươi lăm với bao nhiêu buồn đau ,bất trắc và niềm tin trong cuộc đời .

               Bốn năm rồi, những bụi ắc ti sô chính hiệu Thái Phiên đã cho tôi vô số cây non nấu canh, làm gỏi, có nhiều vị  thảo dược chế biến từ gốc rễ đến lá cành để uống và tặng bạn bè .Những luống   sả thì có lúc xơ xác sau một vụ tận thu, nhưng những khóm ắc ti sô luôn xanh tốt một góc vườn, mảnh vườn chuồng bò qua năm bảy chủ nhưng chưa ai đến xây nhà cả. Tôi cứ ung dung  chờ, chỉ ghét nhất là những khóm dã quỳ  mọc um tùm trên vuông đất nhà bên cạnh ( cũng chưa xây nhà ) ,nằm trên lưng đồi, cứ đốn sạch lại  mọc lên , cao rất nhanh giữa mùa mưa,  đổ cành   nghiêng lá  trên những khóm ắc ti sô .Tôi lọ mọ bắc cái thang dài , tựa vào bờ rào , lò dò trèo thang, thật chậm, rựa đã cột chặt vào dây nịt bụng, nên hai tay bíu chặt vào thang .Mọi khi có một  cô gái  ngoài hai mươi thường gánh cá thịt bán dạo đi qua, tôi thường nhờ vả và trả công là những chiếc card điện thoại  thỉnh thoảng học trò cũ biếu . Gần đến chỗ thò rựa ra là có thể chạm đến gốc dã quỳ, chợt tôi  nghe có tiếng quát , giọng… chị Nhụy :  Dì có xuống không , té gãy chân bây giờ. Tôi giật mình. Nhìn xuống chân , eo ôi, cái bờ ta luy này sao  sâu thế, coi chừng thang nghiêng là què giò  . Bỗng dưng  thoắt một cái, tôi thấy mình đứng vững vàng trên thành bờ taluy xây đá rất chắc ,làm ranh giới hai chủ đất .Vẫn tiếng chị Nhụy nheo nhéo , già đầu  rồi mà còn bày….Tôi cứ vờ không  nghe, bụng rủa thầm, cái bà chị , không đến  giữ thang cho người ta thì thôi ( các chị khác nếu bắt gặp đều vội vàng chạy ra trợ sức ), tay đưa ra sau lưng rút rựa .Nhưng  tôi  nghe tiếng chị Nhụy ho sặc sụa  giữa cụm từ “đặt leo trèo”, rồi tôi thấy chị ngồi thụp xuống bên  bụi chuối, thì tôi hết hồn .Cái thang bây giờ hình như đã nghiêng xệch về một bên , tôi mà trèo xuống thì …Nhưng chị Nhụy đang ngồi ôm ngực thế kia .Tôi gọi chị  , có lẽ rất to , bởi  lập tức  có bước chân người chạy đến, hai  công nhân đang giúp chị  Thủy sửa điện trong nhà chị bên trên vuông đất bỏ trống , rồi chị Thủy chạy theo sau .Hai thanh niên men theo thành taluy, nhảy xuống đất, chạy  đến đỡ chị Nhụy ngồi dậy.Rồi họ dựng lại thang cho chúng tôi leo xuống .

           Chị Nhụy ngồi đờ đẫn bên thềm . Từ dạo phải nhập viện, chị không đủ sức ra vườn, nhưng tốc độ nói và số lượng từ  ngữ tung ra vẫn không giảm !Nhưng hôm nay thì, có lẽ khác .Chị Thủy khoe ngày mốt, phái đoàn nhà anh Nhu ở Nha Trang sẽ lên nhà chị cúng giỗ anh Nghĩa. Chị Nhụy tỉnh người ra ngay ,ồ vậy hả .Thế là tôi bị đưa lên đoạn đầu đài,ở một mình mà cứ thích leo trèo (làm như tôi là khỉ hoặc mèo  ). Họ nhắc đến bàn chân bị tháo khớp của anh , khiến anh phải  gắn  chân giả .Hồi đó anh vừa thi xong tú tài hai, đang chờ kết quả để đi học tiếp, cũng có thể  phải đi quân dịch. Ông Cửu Miên sai anh đánh xe ngựa lên Đa Phú, cách nhà bảy cây số, có vườn trồng ắc ti sô mà ông và cha tôi cùng thuê để chở cây con về .Trời mưa, đường  trơn, trời lại về chiều rồi.Anh tránh một chiếc Deseto chở mười tấn rau chạy ngược chiều, thế là xe lao xuống hố .Chiếc càng xe đè lên chân .Công việc nặng ngoài đồng áng, anh không còn làm được. Mẹ anh  thì an ủi rằng anh không phải ra trận , nhưng bà lại lo lắng chuyện vợ con của anh .Mùa nhổ cây con năm sau ,chị Thủy  từ Đa Thành lần vào tìm mua cây giống , bỗng chị bị trúng gió, ói mửa dữ dội.Chị kể, có một cái ông cũng đi mua cây con về làm giống như chị, cùng nhặt cây với chị ,khoác chiếc áo nồng nặc mùi thuốc sâu , chắc là đi bơm về mà chưa giặt .Bà mẹ anh Nghĩa cạo gió cho chị .Sự nhạy cảm và tinh tế của một người mẹ, bà biết chị… ốm nghén .Hồi đó chị biết mình đã có thai với anh Nhu nhưng dấu .

            Vậy  là  trong cái rủi có cái may . Chị Nhụy kết luận và triết lý, ở đời , hình như được mất nó cứ đi liền với nhau .Trong nỗi buồn  có manh nha niềm vui. Chị bảo, bà già tui kể, hồi đẻ bà Nghĩa,  mùa ắc ti sô bán được giá vô cùng .Mẹ tôi ham quá, lao ra gánh hàng đi chợ .Rồi về là bại luôn hai chân .Con ba đứa, hai ông đầu năm tuổi, bà Nghĩa tám tháng, mẹ tôi ngồi một chỗ .May mà ông Xu Hiến đón ra phố ở. Chỗ nào ?  Tiệm Saigonaise trước giải phóng, bây giờ là nhà sách Phương Nam, ngoài khu Hòa Bình .Hồi  trước năm 1954, đó là  tiệm Nouveautes Hanoi  .Cha tôi kể nhờ nhà phố  xây gạch,có điện ,được bác sĩ chăm nom, cụ bà khỏe nhanh .Rồi có  thêm chị .Nhưng có lẽ cụ dùng nhiều thuốc, nên tôi sinh ra  quặt quẹo, lại kém thông minh nhất nhà, chịu thiệt thòi nhất nh à .Chị Thủy quay sang tôi,lè lưỡi, như bảo , bà Nhụy mà chịu thiệt thòi nhứt nhà thì tau cùi sứt móng !Nhưng kìa,chị Nhụy tiếp . Từ khi đẻ tôi, rau vụ nào cũng trúng ,ông bố lại mê đỏ đen , về đánh vợ mắng con .Ông Xu thấy vậy bèn giữ hết tiền,Cả đôi bông tai bà mẹ sắm, ông cũng giữ, bà mẹ thì cứ ngỡ ông bố mang đi đánh bạc rồi, về sau được ông Xu trả cho, thật mừng hết biết .
            Những vụ đầu mùa artichaux đã qua, không trở lại .Những buồn vui .Nhưng con người đã biết đón nhận và chấp nhận .

                                                                          Nguyễn Xuân .

                      

.

 

chiếc nỉa đập đất

                                              CHIẾC NỈA ĐẬP ĐẤT .

    

               Những luống đất ngày xưa được mẹ tôi “ưu ái”may mắn nằm ở vị trí giữa vườn,xa đường đi của khách bộ hành,nên không tạo ấn tượng…thoang  thoảng khó tả cho kẻ qua người lại .Bây giờ, một góc thung lũng này như   được vây kín trong hai  khu nhà lồng đẹp đẽ, chắc chắn, rộng rãi( chủ nhân đã phá hết các bờ ta luy, lấp hết mấy con mương nhỏ) đối diện với dãy nhà trọ của vợ chồng cậu Bé. Chiều chiều,  tôi thường bắt gặp đám sinh viên trẻ kéo nhau ra hiên, ngắm vườn, đàn hát , hít thở bầu không khí ngọt ngào  thấm đẫm hương hoa lá cao nguyên.

          Ngôi nhà sàn “một thời vang bóng” đã từng hằn sâu vào trong ký ức tuổi thơ tôi không biết bị  dời bỏ từ lúc nào, có lẽ vào thời điểm tôi bắt đầu đi học xa ,vườn được đưa vào các tổ vần công đổi công của hợp tác xã,của  tập đoàn sản xuất ,  có tới bốn năm người chủ . Những vật liệu từ ngôi nhà chòi ,có mái lợp ( từ thùng thiếc đựng nước mắm,được thay bằng tôn mới ) có vách ( cũng từ thùng thiếc được thay bằng ván thông ), cột nhà, rui kèo, được cha tôi tận dụng làm chuồng chó, chuồng gà vịt . Mãi về sau này,khi cha tôi đã qua đời, tôi vẫn đọc được những giòng chữ bằng phấn trắng hiện lờ mờ trên những tấm ván thông đen mốc theo năm tháng . Gà  vàng mơ ấp ngày mùng 3 tháng 2 ta,70.  Heo đẻ ngày rằm tháng 6 ta,68. Sú  để giống  ngày 17 tháng giêng ta 69.Cách ghi nửa âm , nửa dương ,nét chữ cứng quèo,đó là “bút tích” duy nhất mà cha tôi,một lão nông ,vốn quen với cung cách một “hai lúa”, để lại .Thế là lúc  ngồi trong chòi, ông  đã thao tác không  chỉ “ nhất cữ lưỡng tiện” mà tới … tam tiện . Đó là cách “thông báo ” cụ thể, kịp thời cho mọi người trong nhà , trừ  mẹ tôi !

            Trong cuốn sách ghi lại sự phát triển của ngành trồng rau Dalat từ 1928 đến 1958,người con ông Xu Hiến có kể rằng tại Canada, trong một khu trưng bày cổ vật , tác giả đã bắt gặp một căn nhà vệ sinh nhỏ của nông dân vốn từng được dựng trong  khu nông trại nhà họ  . Tôi bỗng mơ ước, giá như quê tôi, một miền quê trồng rau rất lâu đời của vùng cao nguyên giá lạnh này,có thể làm được như thế . Bởi vì đó là nét văn hóa riêng của người dân ở đây .Tôi đã mấy lần ghé tham quan nhà văn hóa làng hoa Hà Đông, ngắm nghía những hình ảnh (rất hiếm hoi)những nông cụ (cũng nghèo nàn) của những ngày bắt đầu cuộc sống mà họ đã từng gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân .(thơ Nguyễn Khoa Điềm)Chắc chắn không một ai nghĩ đến việc mang trưng bày cái món từng bị xếp vào diện ô uế kia  vào một tòa nhà đẹp đẽ,bề thế,ngang hàng với đình chùa miếu mạo  trong thôn ấp .Mà ý tưởng này có đi đến quyết định của cấp lãnh đạo Làng  hoa ,thì cũng không biết ..tìm ở đâu , khi nhà nhà đều đã đưa những công trình xem như phụ ấy vào trong nhà mình, có khi còn  lên tận buồng riêng trên lầu cao !

                   Vợ chồng chị Thủy đã “chấm”ngay  mảnh “địa lợi”(có ngôi nhà sàn wc),vì họ từng biết rất rõ giá trị hiếm có của nó .Mấy chủ kia,ai nấy đều tỏ ra tức tối  dữ dội.Mỗi lần về thăm nhà, đứng trên sân nhìn xuống -mỗi mảnh đất một chủ, mạnh ai nhà nấy gieo trồng một loại  rau ,nên cả khu vườn  rộng trông như chiếc vỏ  chăn  khổng lồ được nối bằng nhiều vuông vải vụn đủ màu sắc,  thứ vải may   gia công được thải ra ; có những mảnh  vườn,người chủ chỉ chú tâm  chăm sóc cây cối trên luống rau , còn um tùm bao quanh toàn là  cúc bò ,mắc cỡ ,gừng dại ,bồ công anh,cả  ngũ sắc,thường được trồng làm hàng trào ,nay cũng mon men bò ra vườn,thì  người ta chẳng  buồn đầu tư cuốc  dọn ,trông như thể những  chiếc giường ngủ sang trọng đặt giữa bãi cỏ hoang-  không hiểu tại sao tôi luôn có cảm giác trống trải,bâng khuâng.

                Bây giờ ,khu vườn nằm ngang với khúc cuối  con đường ,phần giáp đình làng được đổ bê tông,phần cuối từ đất nện  được nâng cao bằng mấy lớp xà bần, nối  hai “đường cái quan”trải nhựa rộng dài là Trần Khánh Dư và Lý Nam Đế, chỉ trồng luân canh những thứ rau cao cấp của Đalat : choux fleur (cải bông ) , bina( cải bố xôi )… Công việc vô cùng nhẹ nhàng, vì công nghệ hầu hết  đã làm thay sức lao động của con người. Tôi để ý, hễ sau mỗi vụ sau , cô em dâu chỉ việc đeo chiếc bình   xưa dùng để phun trừ sâu rầy , nay pha thuốc diện cỏ ,chui vào nhà lồng ,loáng sau đã thấy ra, vẻ mặt thư thái,vì …thế là xong .Trước đây, cha mẹ tôi phải huy động hàng chục con người ra vườn, cuốc dọn ròng rã cả tuần .Phải dùng cuốc có lưỡi rộng,mỏng và bén cuốc  sạch cỏ dại mọc rất dày phần chu vi mảnh vườn .Sau đó, khi những chú  làm công khỏe dùng vá ,nỉa xốc từng búi cỏ nặng cả đất gánh đi đổ  thành từng đống cuối vườn,thì  đám các cô,các chị ,có mẹ tôi , mỗi người một chiếc ghế gỗ nhỏ xíu,  tay cầm bay ,liềm ,ngồi cắm cúi gom nhặt cỏ , gốc cây,lá thối sót lại.Không được dùng cuốc, vì có thể lớp đất màu mỡ trên luống rau sẽ bị cuốc theo cỏ .Đống rác đặc biệt cuối vườn cao dần .Đó là nơi sinh trưởng của giun dế.Anh Đa-nuýp xanh và cậu Bé nhà tôi có hẳn một cái chum đặt cuối vườn,cách nhà dăm bước, để chăm  nom những con vật tốt số này .Dế chỉ có mùa,còn giun thì quanh năm .Đó là thức ăn ngon cho gà vịt quanh nhà .Bây giờ,chu vi vườn nhà lồng luôn bóng sạch như nền nhà, cỏ  dại ít hơn, thì hóa chất đã dọn giùm.! Vài ba hôm sau ,cũng chỉ mình cô em dâu vào ,lom khom vài vòng trong vườn, để gom những cành cỏ cao, những búi rau bị già “ngoan cố” với thuốc, đựng trong chiếc, nhẹ nhàng tấp lên bờ mương  .Rồi hôm sau,một chiếc máy cày đất được đưa đến .Chỉ hai tiếng đồng hồ, không hơn, cả khu đất đỏ được  cày bung lên, mất mịn màng.

         Ngày xưa,nỉa đập đất là công việc nặng nhọc nhất,vì đây cũng là khâu khá quan trọng trong vụ mùa .Khi dọn cỏ, đám trẻ con chúng tôi có thể tham dự,nhưng  ở khâu  nỉa  đập thì dù có mon men đến cũng bị xua đuổi . Nỉa là một công cụ lao động mà nhà nào càng nhiều vườn, càng  gom góp dự trữ như vàng bạc vậy .Nó  có hình dáng chẳng khác chi  chiếc nỉa người phương tây dùng như người Việt dùng đũa,nhưng dĩ nhiên là to hơn, nặng chắc hơn,bằng sắt, có thể đỡ được khối đất vài ba ký , những chiếc răng, đặc biệt ở giữa,được đúc nhọn và sắc,vì đây là bộ phận quan trọng của nỉa .Cán nỉa dài ngang đầu người, được nêm chắc chắn .Cán làm bằng  thứ cây người  dân tộc ở Lạc Dương chặt đốn từ trong Langbiang mang ra đây bán theo bó, nhà tôi cũng dự trữ như phân tro các loại .Có lần tôi đã ăn trộm một chiếc trong bó để làm gậy hướng đạo.Cha tôi biết được ,không đòi lại,không la mắng, mà chỉ nhẹ nhàng hứa , để cha dặn họ tìm cho con một cái cán khác nhẹ hơn.Rồi cha lại mang sang nhà anh Thạch, nhờ anh khắc  lên góc cán chiếc hoa bách diệp, hoa biểu tượng của hướng đạo sinh .Chiếc gậy ấy tôi vẫn cất giữ ,như lưu lại những kỷ niệm đẹp về người cha thân yêu . Cán nỉa  càng chắc nặng,  khâu nỉa càng đảm bảo .

           Góc thung lũng lúc vào những ngày đất được nỉa thật rộn ràng, chứ không chỉ có hai người,một ngồi  chễm chệ trên yên máy cày,một lóng ngóng đứng từng góc vườn, giúp người lái định hướng đường đi, và tiếng máy cày nổ bành bạch lạc lõng  vang lên giữa không gian yên tĩnh của làng quê  .

             Mỗi người   một chiếc nĩa, hăm hở vác xuống vườn, như bộ đội vác súng đi hành quân vậy.Rồi ai luống nấy , cắm nỉa dựng đứng thẳng góc 90o  với  mặt đất, chân này trụ , chân kia dùng hết lực đạp mạnh lên thành  nỉaa .Càng đứng thẳng và đạp mạnh  bao nhiêu, tảng đất  được đào lên càng to, công việc càng tiến hành nhanh chóng .Người nỉa đứng đối diện với tảng đất,nhưng lùi về sau một chút để úp nỉa lại,  dùng mu trong đập mạnh, đánh bung khối đất to nặng ấy ra , đánh làm sao cho đất nhỏ mịn mới thôi .Lại  xắn một tảng khác .Cứ thế hết luống này, ,lại sang luống khác  . Lúc ra  quân, nam nữ thẳng ngang một hàng trên mảnh  vườn,nhưng dần dà các chị em bị bỏ xa các anh .

            Tôi và cậu em ,nếu không phải đi học,có nhiệm vụ mang nước chè và khoai lang  luộc ra vườn cho mọi người. Bà bác có hôm cũng  xắn quần,đội nón lá, mang rổ đi theo .Vườn vừa thu hoạch cà rốt hoặc khoai tây, có rất nhiều củ bị bỏ sót, lại là những củ tốt .Có khi người đào xén mất một góc, hay đứt đôi củ ,cứ xuýt xoa .Số rau mót ấy để dành ăn dăm  bữa.

          Anh Đanuýp xanh thường  gia nhập đội quân nỉa đất này , nếu anh không bận đi học.Có hôm anh còn rủ một vài người bạn,cũng con nhà nông như anh ,đến cùng .Họ nỉa đập không thua các chú làm công nhà tôi,dù khi  nghỉ giải lao  thì thở phì phò.Anh hỏi tôi , mi đã lần nào nhịn ăn để gây yêu sách với cha mẹ mi chưa .Ô, việc này  thì chị Nhụy đã làm, còn tôi thì chưa … có cơ hội thực hiện  . Anh bảo ,có cách này hay lắm nghe ,nhịn ăn cơm cả tuần mà không sao cả .Tôi và cậu Bé dỏng tai lên,chờ đợi. Anh thì thầm,  tụi bay bỏ đường vô nước chè, càng đặc càng tốt .Rồi luộc thêm chừng chục cái trứng hột vịt lộn. Mỗi ngày chiêu một bình tích (loại ấm pha trà ngày ấy ), quất thêm vài các trứng,là êm ru.Thằng em tôi thắc mắc, thay trứng gà lộn được không .Nhà tôi ít khi nuôi vịt,mà gà thì đẻ ấp thường xuyên, trứng lộn được ưu tiên cho nhóc út .Cu cậu ngồi thẳng lưng lên, mắt  sáng bừng,  dấu hiệu trong đầu đang toan tính chuyện hệ trọng. Tôi thắc mắc,anh  thử chưa mà biết, anh cười cười .Không ngờ cha tôi ngồi hút thuốc lào gần đó nghe hết .Ông nạt, anh đừng bày dại cho em !

           Anh ngày ấy có dạo  đi đâu biệt tăm cả tháng trời , bảo đi Saigon làm  thêm , sau này tôi mới biết anh  là một thành viên của đội biệt động trong đó . Mấy chú làm công thắc mắc, nghe nói Sai gòn dạo này đàn ông được chở đằng sau xe đạp, xe gắn máy cũng ngồi một bên y như các cô mặc đầm,áo dài ,phải không anh ? Một chú khác tỏ ra hiểu biết ,thì tại vì  họ sợ ngồi hai bên thì ôm lựu đạn trong bụng, rồi đi qua xe các ông lớn thì ném, cho nên mới đặt ra cái lệnh này .Anh Đanuýp xanh cười tủm tỉm ,tui chưa hề chở  đàn ông, mà chở  quý cô không hà ,nên không để ý . Lúc này thì chị Nhụy (cũng thường có mặt trong đội quân  nỉa đất,lượm củ)trề môi,dóc tổ.Họ cùng tuổi với nhau, chuột đực, chuột cái, nhưng có lẽ mải mê đeo đuổi lý tưởng, anh  chưa kịp nghĩ đến chuyện xây một ổ chuột  như bà chị của tôi .

           Anh ghé nhà tôi thường xuyên,có khi chui vô phòng  các chú làm công ngủ ké nữa. Anh  xưng hô với cha mẹ tôi và mọi người trong nhà y hệt chúng tôi,khiến đã có người nhầm anh là con cái trong gia đình   .  Anh tâm sự ,anh xa nhà lâu ngày rồi, giờ anh ở đây , coi mọi người đều thân thuộc để có thêm sức mạnh . Sức mạnh gì , tôi không hiểu . Sau ngày Đalat được giải phóng, rất nhiều chàng bộ đội trẻ  đến nhà dân trong ấp tôi chơi, họ cũng đều xưng hô thân thiết như thế. Ban đầu,có những chủ nhà ngỡ ngàng, nhưng rất nhiều người tỏ ra  rất cảm động . Sức mạnh là thế đó .

               Sau khâu đập đất là khâu lên luống . Mỗi người đàn ông một chiếc vá to, cứ nhắm theo hướng căng dây đóng cọc định hình luống của cha tôi để xúc từng vá đất đầy, úp lên luống .Những cái rãnh hiện lên, sâu dần giữa các luống đất,đứng trên đồi nhìn xuống trông như những phím đàn đều đặn khổng lồ của  chiếc piano.    Rồi rắc vôi, rải phân .Hai công đoạn này, dù vườn thường hay nhà lồng thảy đều giống nhau .            Anh Đanuýp xanh không ngại ngần bóp vụn những cục phân trong  trấu và tro ( đó là cách người dân Phan Rang  trá hình phân …caca)đem trộn với phân bò, phân cá. Khi các chị lè lưỡi thì anh bảo ,ô,thì cũng là phờ ân mà !

          Ngày  nay , cảnh đem cây ra vườn trồng rất  vui,nhưng tôi vẫn thích không khí ngày xưa .Cây không được chủ các trại cấy mô gieo sẵn theo đơn đặt hàng,mà cha và mẹ tôi chịu trách nhiệm làm công việc này . Hạt giống bé  hơn cả những hạt sạn đôi khi lẫn trong cát được ngâm ủ nẩy mầm, rồi gieo lên giàn,  một luống đất đặc biệt kế bên hiên nhà bếp . Đó là một hộp gỗ hình chữ nhật, có hình dáng và kích thước của một luống đất, bốn cạnh và đáy được nẹp bằng ván dày, còn bên trong hộp , cha tôi đổ vào đó những thúng đất đã được đánh thật tơi, được trộn  nhiều thứ phân, Gọi là giàn vì “hộp” được đặt trên một bệ đỡ bằng những  cây cọc dựng khá chắc chắn.Hạt sau khi gieo được đậy một lớp cỏ khô mỏng , tưới nước, theo dõi hằng ngày . Đêm hay lúc  trời mưa , cha tôi đậy lên giàn một tấm tôn trừ sương muối, mưa đá ; ngày thì giăng lưới,  đề phòng chim trời bay   đến nhặt hạt .Cây lên được chừng ba bốn lá ( người dân gọi là lá gương) thì bàn tay nhẹ nhàng, mềm mại của mẹ sẽ khẽ khàng nhổ từng cây , trồng sang mấy luống, cũng kế bên hiên nhà, trồng cách nhau một ngón tay , gọi là “dâm”.Hai tuần sau,khi  lớp cây ấy có thêm dăm ba chiếc lá nữa, thân và rễ đều phát triển,  cánh phụ nữ lại thận trọng bứng ( đào cây có cả đất) đem đi trồng ,anh Đanuýp xanh gọi là “xuống đường, xông pha trận mạc”. Cả nhà tôi , trẻ già lớn bé đều ùa ra vườn. Người đầu tiên  dùng  thước ( một mẫu cây quì dại cha tôi đã đo sẵn, để phân chia cho đều cự ly trồng cây, tùy loại rau ) và bay nhỏ (giống chiếc muỗng nhưng cán ngắn và mũi khá bén) khoét lỗ trên luống . Người tiếp theo bưng thúng đi bỏ cây ( đặt cây theo dấu bay đánh sẵn ).Người thứ ba mới đào thêm lỗ bay đánh dấu, lại nhẹ nhàng đặt cây xuống.Ngày ấy tôi chưa bao giờ được làm công việc này, vì  cách đào lỗ, cách đặt rễ thế nào cho cây bén nhanh, rồi dùng sức dồn vào các ngón tay , chèn đất thật chặt ở gốc, để cây dễ thấm nước, lại không bị trôi khi tưới ,là cả một quá trình  dạn dày kinh nghiệm.

                Bây giờ, mô được xe chở đến ,là những chiếc vỉ xốp khoét lỗ sẵn, bên trong có  vô số cây con được nuôi lớn từ lâu  trong đất .Người trồng chỉ việc móc lỗ bằng bay, đặt cây xuống đất, tùa đất phủ nhẹ lên , thế là xong .Có  nhiều “tổ trồng cây ” ra đời .Họ đều là những phụ nữ nông dân, luôn có sẵn  một chiếc bay nhỏ và đôi găng tay bên mình .Họ còn phải biết dùng điện thoại di dộng và lái xe máy ( ở quê tôi nhiều  chị còn mù mờ hai việc này lắm ) Có một đội trưởng .Rồi cũng chỉ vài giờ, cả vườn rau hiện lên thật đẹp.Trước đây thì ,chả thấy cây đâu .Bởi  sau khi trồng, người ta phải dùng “lá che”( thuộc họ dương xỉ ) đậy lên cây, bằng cách cắm cọng cành lá dương xỉ này xuống gần gốc cây non, để lá phủ kín cây .

                Thế là trước đó, còn có khâu “đi cắt lá che”.Nơi nhiều loại lá này là vùng thung lũng ở thác Cam ly, kế lăng ông Nguyễn hữu Hào, bố vợ vua Bảo Đại .Công việc này tôi được tham gia mấy lần , rất vui . Vui vì  được lắc lư trên xe ngựa,được ăn cơm nắm  giữa núi đồi, được leo  xuống thác  nghịch nước .Anh Đanuýp xanh đánh xe, có khi là Cô Mười, Cô Út nhà bé Hoa Tre . Có một lần ra về, xe đã đến phố, mới phát hiện bỏ quen đôi quang gánh ngoài rừng .Đòn gánh thì mới mua, đôi quang bằng  mây mẹ vừa thắt, tóm lại là đồ mới . Hai cô lo lắng, tìm cách đỗ xe vào một góc đường vắng , dặn tôi và thằng út coi chừng xe, rồi họ chạy về phía thác theo lối đường tắt . Nhưng họ vừa quay đi, lại thấy có hai người hối hả phóng xe đạp về phía chúng tôi  . Ngồi sau xe là một thằng nhóc trạc tuổi 14, 15 của tôi, quàng hai chiếc quang mây lên người,tay kia cầm đòn gánh .Đúng là thứ mà chúng tôi bỏ quên .Còn người cầm tay lái là anh Đanuýp xanh .Hai vị coi xe ngựa cứ há hốc ra nhìn ,không biết là mơ hay thực .Anh đảo mắt quanh xe, chẳng thấy hai cô ,lại vội đẩy thằng bé kia ra, phóng xe đi đón. Hai đứa con trai  lại giao cả xe lá che đầy gần tới nóc cho tôi, chạy theo.

               Rồi  các cô  Mười   và  cô Út nhà tôi  hiện ra ,mồ hôi đầm đìa nhưng rất hoan hỉ .Cô Mười bảo ,nếu không có anh ấy  thì có lẽ  các cô đành bỏ cuộc, vì có rất nhiều đoàn đến đây cắt lá ,họ đã nhặt mất  rồi .Tôi ngơ ngác, vậy anh ấy đâu .Cô Út lắc đầu cười, ra dấu không biết, còn cô Mười thì sờ sờ chiếc kim băng cài túi áo , ban sáng mẹ tôi có đưa tiền đi đường .Cô kể  anh

Đanúyp xanh   moi  ví  biếu thằng bé ít tiền, cô cũng  làm thế, nhưng ngẩng lên thì chẳng thấy anh đâu .Cả thằng bé, cô cũng chưa kịp hỏi tên ,hỏi nhà .Có dịp gặp lại anh ở nhà anh Thạch, tôi vặn vẹo anh biến đi đâu như ma vậy, anh cười cười ,tôi hiểu là không nên hỏi nữa .

              Khu vườn trong nhà lồng của cậu Bé được lắp giàn tự động . Sau khi trồng, họ chỉ cần một động tác mở máy, thế là xong .Lát sau , chủ nhà đi ủng, mặc áo mưa, dù  trời bên ngoài rất nắng, thong thả  vào lồng tắt máy .Thật nhẹ nhàng .Cứ như bọn chúng tôi lên lớp vào tiết kiểm tra viết .Ông thầy chép nhanh  lên bảng một cái đề , gói gọn trong vài câu , rồi ung dung lôi sách báo ra đọc, hoặc làm việc gì đó, chờ chuông báo hết giờ thì bắt học trò nộp  bài .Nhưng tối về mới là đau đầu: chấm bài . Còn khâu thu hoạch ở vườn nhà lồng bây giờ mới sướng làm sao !Đến giờ cao điểm, chỉ việc nhá điện thoại ,là có người đến coi hàng, giao tiền luôn . Rồi chỉ trong vài ngày, rau được cắt gọn, gói trong giấy báo,đóng thùng nhựa thật sạch sẽ,  mang chất lên những chiếc toyota đậu ngay bên hông vườn . Và vụ  mùa khác lại đến .

                   Ngày trước , mẹ tôi sống trong tâm trạng phập  phồng .Các con buôn ( giới mua sỉ, mẹ tôi gọi là mua  quạ hay mua vạt  ) sẽ rảo qua xem xét y như coi mặt cô dâu .Họ ngả giá .Nếu thấy có lãi,họ sẽ quay trở lại ,còn  thì ..Có khi họ đưa ra một cái giá như trên trời rồi lặn suốt thời gian dài , chủ nhà cứ dài cổ ra chờ ; có ai đến hỏi thì chê rẻ quá . Mà rau cứ già theo ngày tháng . Lúc đó, bộ mặt sở khanh của gã nhà buôn ban đầu mới lộ diện: ép giá .Đành phải bán .Còn bán cho nhà xe, lại nơm nớp chuyện khác .Giá trả sau . Lượng thu mua nhỏ giọt.Phải  thuê người vanh ( cắt bót lá hư thối), người gánh ra tận đường,phải vác chiếu ra đậy điệm,  phải sai con cái ngồi canh chừng khách qua lại  nhặt bỏ giỏ mang  về bếp riêng !

                     Ngày ấy,  cả nhà chị Thủy kế nhà tôi thường xuyên nhận  làm những việc này .Anh chị ngồi vanh, hai đứa con gánh .Tội nghiệp người con lớn của chị.Vanh thì tính ngày công nhật,nhưng gánh được tính theo ký lô.Chàng học trò cấp ba chấp nhận đặt lên đôi vai tuổi 18 những gánh rau có đến cả tạ, hôm sau đến lớp toàn thân ê ẩm như bị ai đánh, có hôm còn bị sốt .Sau này anh Nhu tìm được con, các anh Canh Kem an ủi ,thôi cố gắng thương lấy nó,chứ nó khổ hơn bọn mình rất nhiều. Còn tôi thì vênh váo, đó,không nhờ những trang blog của tôi thì làm sao anh Nhu biết được những con người anh bỏ công đi tìm nhiều năm,lại đang ở rất gần chúng tôi .Anh cảm động,ừ, cám ơn bà giáo già ,lão sư hảo .Lúc này thì tôi hoảng hồn, thôi đủ rồi anh ạ .Vì có hai vế : lão sư hảo, ủng lia tia ! Tôi chưa đến nỗi nào, dù đã sáu chục  !

           Tôi còn giữ một kỷ vật của anh Đanuýp xanh, một cuốn vở học trò, bên trong anh dán đầy bút tích của những nhân vật nổi tiếng khắp thế giới,có cả nét chữ trong Di chúc của Bác Hồ .Anh còn dán lam nham những bài báo viết về việc xem tính cách con  người qua nét chữ .Anh  b ảo tôi, cho mày, mai mốt có thất nghiệp bưng cái chậu  ra ngã năm đại học (gần nhà tôi ) mà kiếm cơm . Tôi không dám bê theo thuở “dọc đường gió bụi’’  của mình, chỉ sợ bị thất lạc .Nhưng tôi cũng “giở ngón”khi cần .Nhiều đồng nghiệp, học trò kết bạn qua thư,mà không biết tình tình “kẻ chưa đối diện” như thế nào, bèn … đưa thư cho tôi đọc . Hình như một vài lần đúng ,Chẳng hạn .Chữ  đầu viết hoa đẹp và nổi bật trong hàng, thì nhân vật này ,không chỉ khéo léo, đào hoa, mà rất cao vọng. Là sao ư.Người bạn anh ta chọn  phải hơn mọi người . Chữ m. Ba nét rời rạc thế này, thì nhân vật có tính tự lập và độc lập rất cao.Nét sau cùng của chữ này mở rộng,ồ nhân vật này rất cởi mở, dễ thương,khả năng ngoại giao tốt . Đầu chữ m viết thường ,mà nét hơi nhọn ,thì anh này dường như không hợp với người trong nhà … Nét giữa chữ m trồi lên cao , có nghĩa nhân vật này rất thích chà  đạp lên người khác .Còn như ngược lại, thụt xuống ? Nhân vật này chịu nhiều  thiệt thòi ,thường xuyên bị mọi người ăn hiếp...

          Cái nỉa ,dụng cụ đập đất trồng rau có hình ảnh chữ m bốn nét . Nét giữa là những chiếc răng chính của nỉa bao giờ cũng mòn vẹt sớm, vì phải nhận lấy việc xén đất, đập đất nhiều nhất .

          Đó là những con người đã sinh ra tôi ,nuôi dạy tôi , đem đến cho tôi cuộc sống thanh bình hôm nay .

                                                                         Nguyễn Xuân . 

Gọi người ơi,người xa

                                   GỌI NGƯỜI ƠI,NGƯỜI XA .

                               Mùa giỗ thứ tư của Mẹ

                                        Kính dâng Mẹ lời tạ tội và tạ ơn .

        Kệ sách của tôi có ba tác phẩm được chính tác giả -người con trai lớn của ông Xu Hiến –ký tặng .Bộ gia phả họ Nguyễn Thái, tập hồi ký về cuộc đời ông ,và một cuốn nhỏ, mỏng,có cái tên khá dài -Ông Nguyễn Thái Hiến và ngành trồng rau Dalat từ 1928 đến 1935 …  Nhưng tên người nhận  ở quyển thứ ba này là Gia đình anh chị Hoe Trí và các cháu,nhà chị Hạ Em, chứ không phải gia đình anh  chị Cu Tùng ,nhà tôi .Thì phải đi đổi chứ .Chị Hạ Em đang bận tiếp khách ,nhưng vẫn vào trong giây lát, rồi quay ra bảo tôi ,ngập ngừng , chị cho ông Bảy, bạn anh Thạch mượn từ.. cả chục năm rồi (nghĩa là từ hôm được tặng, 2005).Rồi chị  hứa, chiều hai đứa mình đi đòi nghe . Nhà ông Bảy ở đầu ấp Hà Đông , gần cổng chùa Linh Giác,  chiều chiều sang nhà thờ dự lễ  tôi vẫn  đi qua .Không ngờ hai người khách cũng đứng dậy bảo có việc cần đến nơi này .

        Ông lão chủ nhà tiếp bốn bà khách trong gian nhà nhỏ ,vắng vẻ .Con cái lập nghiệp ở  trong thành phố Hồ Chí Minh cả, nhà để không ,lâu lâu ông về thăm chừng , nhưng nay thì ở luôn, vì có mấy đứa cháu ngoài Bắc vô trọ học .Ông suýt soa xin lỗi , chỉ vì lý do đó, chứ sách đọc đã lâu, ông còn phô tô ra hai bản ,một giữ, một mang tặng nhà văn hóa  Làng Hoa Hà Đông .Chị Hạ Em cũng suýt soa,bảo rằng vì tác giả đã viết tặng rõ ràng, chị lại cầm nhầm, cho nên phải hoàn trả . Rồi bây giờ là khâu ông khen .Sách hay, đọc nó mới biết vùng Đông Tĩnh (Hà Đông ,Nghệ Tĩnh )mình thuở ban đầu được hình thành như thế nào .Cũng như anh Thạch,ngày bé ông  cũng được gửi xuống học ở Nha Trang  nên  những gì họ hiểu về nơi ấu thơ  rất hạn chế .Và cuối cùng là mục nhận xét ưu khuyết của sách .Ông nói khuyết trước . Tôi thấy tác giả bảo rằng ,làng Hà Đông chúng tôi không phải là làng hoa đầu tiên của Dalat, mà là ấp Tân Lạc, nơi thân phụ ông này  chọn để trồng các giống được công sứ Pháp giao .thì … chưa hợp lý .Năm  1938,chính người Hà nội chúng tôi được ông Hoàng Trọng Phu đưa vào ,  lập ấp, rồi mang giống từ quê hương đi cùng ,là người đầu tiên trồng hoa mang  tính hàng hóa  cho xứ  hoa này .Chị Hạ Em nhanh tay lật ra một trang  Năm 1938, Ông Hoàng Trọng Phu  , đang là  Tổng đốc Hà Đông , nhân một dịp vào Dalat , thấy ngành trồng rau tại đây phát triển , đã cùng ông Trần Văn Lý , Quản đạo Dalat ( 1935-1940) và ông Lê Văn Định , Hội trưởng Hội tiểu canh nông công nghệ , vận động lập ấp Hà Đông tại Dalat .Họ đã vay từ Ủy ban tương tế xã hội Trung ương Bắc kỳ  nhiều khoản tiền,     chiêu mộ  được 33 di dân là nam giới , tạm ứng  chi phí ăn ở, đi đường  ,tập huấn kỹ năng trồng rau hoa, kiểm tra sức khỏe,chích ngừa dịch hạch và đậu mùa cho họ , cấp giấy giảm vé đi xe lửa ; tại Dalat thì cho  dựng nhà, mua lương thực, thuê người dân tộc Lạch khai phá rừng già . Nhưng rồi họ bỏ về gần hết ,vì gian khổ và nhớ nhà . Năm sau (1939) ông Hoàng Trọng Phu cấp giấy phép cho ông Nguyễn Văn Bồng mướn người vào Dalat tiếp , buộc họ ký giao kèo . Năm 1942, ấp Hà Đông có 59 hộ , phần lớn là những người được  ông Bồng thuê .Trong khi đó, nghề  trồng rau hoa tại Đalat đã hình thành với các ấp Tân Lạc (1930) Trại Mát (1934) Cầu Đất (1937).Nhưng ông Bảy cũng vội lật ra một trang , đây (tác giá kết luận ) Ngành trồng rau Dalat được khai sinh và phát triển từ một nhóm phu lục lộ ( roadman, roadmender )gốc người Nghệ An, do ông Nguyễn Thái Hiến hướng dẫn vào Dalat, ban ngày làm phu, chiều và ngày nghỉ về khai phá vườn rau .Ông đắc thắng nhìn chúng tôi ,chỉ là Ngành trồng rau Dalat  thôi nhé . Chị Thủy, hàng xóm của chúng tôi , đưa tay khẽ giật áo chị Hạ Em, như bảo, thì ông Bảy cũng thừa nhận mặt đúng của thông tin. Ông Bảy dịu giọng, nêu phần ưu điểm đầy bất ngờ của cuốn sách .Này, các cô đã đọc rồi, có còn nhớ tác giả lý giải vì sao cha mình “chấm” vùng ấp Tân Lạc (khu vực  sở Giáo Dục bây giờ )làm nơi trồng rau hoa đầu tiên trên đất Dalat ,rất khó khăn khi chuyên chở rau ra chợ, xa nơi sinh sống , trái hẳn với phương châm ban đầu ông đề ra với những người đi mở cõi : gần nhà, đất ở rừng già, có suối chảy từ cao xuống. Vì  chỉ khu vực này, ông mới có thể tận dụng nguồn phân… người cho.Tác giả kể tiếp rằng, năm 1927, khi vị Công sứ Pháp ở Dalat biết thân phụ ông  đã tốt nghiệp trường Canh nông  Tuyên Quang ,bèn giao cho ông nhiều hạt giống rau hoa mang từ Pháp sang, trồng trong khuôn viên nhà công sứ . Muốn cây cối tốt, cần phân bón .Nguồn  đầu tiên ông  chọn là phân bò, rồi phân xanh -ủ bằng cây đậu đa trổ hoa, lá dã quỳ- rồi  phân ngựa , phân heo ,nước rửa chuồng heo ..Rồi nước tiểu trộn với tro. Rồi huyết  heo xin từ ba toa (lò mổ ) Cư xá của  viên giám  thị lục lộ này nằm ở đường Hồ Tùng Mậu ngày nay, cư dân khá đông đúc .Thế là ông surveillant này bèn cho khui hầm các nhà vệ sinh .Mọi người, kể cả vợ ông,phản đối quyết liệt, ông đành..thôi .Nhưng ông không chịu thua  .Ông chuyển qua ..vùng sâu, vùng xa , vùng đất an toàn  mới,Tân Lạc . Đến đây thì chúng tôi im lặng. Chỉ vì còn có một lý do vô cùng tế nhị .

               Chúng tôi chầm chậm men theo con đường  một bên là  hông chùa Linh Giác , bên kia nhiều ngôi nhà san sát, có những biệt thự bề thế .Ngày trước, đây là vườn đồi của cư dân ấp Nghệ Tĩnh chúng tôi. Chị Thủy thì thầm .Lâu lắm rồi chị  mới qua khu này .Nhớ hồi nào ,mồng hai tết ba mẹ con kéo nhau lên viếng tượng Phật Bà (nằm trên đồi sau chùa )Chưa đến nửa cây số mà sao thấy xa là xa,  đường thật dốc ,  đất vườn nhà nào cũng trồng toàn  lơ (chou fleur ) mà  chặt(thu hoạch ) bán tết gần hết, trống hoác , càng thấy nắng , mới sáng sớm mà mẹ con đổ mồ hôi mồ kê  .Tại có nhà nên đường như ngắn bớt .Chị đồng tình .Chị cũng đã  phải vượt qua nhiều con đường dốc nắng và xa như thế. Bây giờ thì  mọi chuyện đã ổn rồi ,chị nhỉ .Qua nhà văn hóa làng hoa Hà Đông , Trường Phù Đổng .Đây là địa phận làng bên. Cổng ngôi nhà nhỏ xinh gần hàng rào trường đóng kín, mấy chậu cây trồng dưới chân thoang thoảng một mùi hương rất quen. Hồi học ở  Bùi  thị Xuân,chị thường đi tắt lối này  để sang bên hồ Vạn Kiếp, khu Decou  thăm bà ngoại . Mùi thì là thơm vô cùng , cứ phồng mũi lên mà hít .Em có biết người ta gọi nó là cây gì không ? Cây phơ nui .Tôi chợt nhớ cách gọi rất tây của mẹ .Ừ, nhưng rồi đi thêm một đoạn nữa thì, úi chà,phải ba chân bốn cẳng bước cho mau , chị ngả đầu vào vai tôi, cười rúc rích, bữa mùi phân xác mắm  cá nồng nặc, bữa thì mùi…ca ca … cứ thoang thoảng mà không thể tưởng tượng .Tôi cũng cười, nhưng chỉ cười khẽ, mà luôn ngoái cổ nhìn chừng  ra sau lưng, cách dăm bước, chị Hạ Em và người khách thứ hai của chị, cũng đồng nghiệp của tôi, cũng mang tên dòng nước xanh,Bích Thủy , đang cười nói vui vẻ .

              Gọi là đồng nghiệp ,vì chúng tôi cùng đều là công nhân viên chức của trường Bùi Thị Xuân, ngôi trường trung học phổ thông tăm tiếng của thành phố thơ mộng này .Chị nhỏ tuổi hơn chúng tôi rất nhiều, bốn lăm ,  vóc người cân đối, có đôi mắt rất sáng, nụ cười tươi tắn trên khuôn mặt khá thông minh, và làn da rám nắng khỏe mạnh . Đôi chân mày được tỉa công phu, và mái tóc đen dày  luôn cắt ngắn gọn gàng. Trang phục chị luôn tươm tất  .Họp hội ,chị có những bộ vét  may vừa vặn, tiệc tùng, những chiếc đầm của chị cũng rực rỡ hoa bướm, và chị cũng có vài chiếc áo dài thướt tha ở trong đội văn nghệ trường. Hôm nay ghé nhà tôi, chị mang đến mấy cây hoa lài Nhật  mà chị Hạ Em và tôi nhờ mua  giùm,rồi chị vô chùa Linh Giác thắp nhang để xin ơn cho cậu con đầu năm nay thi đại học, cho chàng thứ hai vào được lớp 10 như ý nguyện .Tóm lại ,chị có cuộc sống như bao phụ nữ khác .Nhưng trong trường tôi,chị là một con người khác .Chị không có tên trong danh sách hưởng lương chính  thức của trường.Hội cha mẹ học sinh hợp đồng chị với một  công việc duy nhất : thay con cháu họ chăm sóc cây cối trong trường và… quét dọn khu vực nhà vệ sinh .

            Trường tôi được xây dựng từ 1952,với ba dãy phòng học,phòng thí nghiệm hình chữ U, vây quanh khu hội trường, sau này có thêm khu văn phòng ngay cổng nhìn vào . Cuối hội trường là nhà vệ sinh .Một căn phòng khá rộng,ngăn làm hai, bên trong có nhiều buồng nhỏ, cửa thông gió thoáng đãng.Một bể nước ở góc phòng . Dãy hành lang mưa nắng nối   ba khối chữ U với nhau để thầy trò thuận tiện đi lại mùa mưa bão .Nhưng dù mùa nào, đi ngang đây,ai cũng  nhanh bước,nín  thở Từ tuổi còn ngồi ghế học trò, đến khi được  trở lại,đứng trên bục giảng, khu vực này vẫn như cũ, chỉ là của nẻo bắt đầu bị lung lay,chốt cài lỏng lẻo ,sàn nhà ẩm thấp ,nhơm nhớp  hơn xưa,và hai khu gắn thêm tấm bảng bên trên  Nam ,Nữ ( trường trước đây là nữ trung học ) Đám học trò ba khối  (khối cuối cấp học kỳ 2 được miễn) chiều  chiều thay nhau lao động quét dọn, phe nào ,nam nữ, dọn khu nấy .Nhưng chịu trách nhiệm coi ngó chung vẫn là giáo viên chủ nhiệm và anh chàng lớp phó lao động.Đã có lần ,bên khu nam,có đứa nghịch ngợm nhét ngay vào lỗ bàn cầu một quả bóng xì hơi,rồi … đi nặng lên. Nhân vật (không biết là một  hay hai) vừa là kẻ xấu bụng, vừa là người bụng xấu, nên  thứ … chè cho chó ấy vương vãi ra khắp nơi,bốc mùi nồng nặc cả khu nhà vệ sinh nam.Đám “công nhân nam bất đắc dĩ” tay bịt mũi, tay cầm chổi ,mặt mày nhăn nhó ,thấy rất tội nghiệp ,lại vừa căm giận cái đứa nào chơi trò quỷ sứ này .Hôm ấy tôi về nhà, bẻ sả đun một nồi mạc mít ( là nồi  thông thường, nhưng thành cao và dày ) kỳ cọ rất lâu .Mẹ tôi chặc lưỡi, đi  quét sân trường với  học trò, mà cứ như đi dọn phân tiêu về .Tôi phân trần với cụ, tụi con dọn  nhà cầu  học trò thiệt  mà, mẹ  !

            Nhưng bất chợt tôi nhìn cụ ,một bà lão gần  tuổi chín mươi, tóc bạc trắng, đôi mắt hom hem , mệt mỏi, chỉ có hai gò má luôn đỏ hồng, mịn màng như các cô gái .Ở nhà tôi, hằng ngày, rồi hằng tháng, hằng năm, mẹ  tôi vẫn nhẫn  nại làm công việc ấy .Nhà tôi có hai buồng mà nay gọi là wc. Gian thứ hai xem ra hiện đại được xây chung với chuồng heo . Gọi là hiện đại vì  nó giống với wc ở phố chợ ,gần  nhà ở, không bốc mùi,kín đáo .Gian thứ nhất, ra đời từ thuở , có lẽ lúc tôi còn trong bụng mẹ ,nằm men một bờ taluy giữa vườn , xa  suối ao, xa nhà ,nhưng có nhu cầu  thì, cậu em 6 tuổi của tôi ù một hơi ba mươi giây là đến .Đó là một căn chòi  tư vuông , mỗi bề khoảng mét rưỡi cất theo kiểu nhà sàn, một bên dựa vào vách taluy được lèn đá chắc chắn, ba bên   và nóc được che kín bằng thùng thiếc ,loại thùng  hình khối chữ nhật 20m lít được người Phan Thiết chứa nước mắm  chuyên chở đi các tỉnh. Bốn cái trụ khá vững giữ lấy ngôi nhà.Sàn lát ván,ở giữa   có khoét một  lỗ hổng hình vuông  cỡ chiếc ghế đẩu.Bốn bên lỗ được đặt thêm một lớp ván nhám dày, là chỗ để cho người sử dụng ngồi chổm hổm , vì bên dưới là chiếc chum sành rất to, đựng được cả trăm lít nước ,cũng là loại chum vại nông dân ở đây mua phân xác mắm đưa từ miển  biển lên . Miệng chum cách sàn độ nửa mét .Ngày ngày, đám  những người khỏe mạnh, trai tráng,các cô chú làm công, vẫn phải… ghé vào đây ít nhất một lần .Màn cửa là một tấm ni lông được đóng khung bằng gỗ,có khi là tấm bao bố dày sạch sẽ , thường được vén lên (khi vắng ..khách ) và ngược lại. Cha tôi và cậu út rất thích wc này, vì rất  nhiều lý do , có thể … một công hai chuyện ,vừa trút bầu tâm sự , vừa ngắm nghía  cỏ cây hoa lá,non xanh nước biếc ,vừa không bị ai hối  thúc, lại không phải xách nước ,quét dội ( cậu bé thích nhất khoản này ) Công việc của tôi là kiểm tra giỏ giấy sạch treo gần nóc chòi,  xé vuông vắn,để…  vui lòng khách đến,vừa lòng khách đi .Còn những khâu đốt giấy, bẻ lá quỳ bỏ vào chum – đảm bảo nước không văng lên mông người ngồi, và công việc nặng nhọc nhất, khi chum đầy , thì mẹ lẳng lặng giành lấy .Bên vườn nhà ông Cửu Miên, cũng địa thế nhà nép chân đồi, vườn dưới thung lũng, nên ông cho xây  nhà cầu (thôi,cứ gọi như thế cho tiện ) ngay chân đồi, ngang với nhà chính, tất nhiên là khá xa nhà . Gọi là xây, vì  bốn vách đều bằng gạch ắc lô ,có bồn cầu kiểu thành phố . Hầm lộ thiên, là một cái hố chữ nhật ,có nắp ,có cống thoát .Xung quanh chuối mít um tùm .Mỗi khi hố đầy, các chú làm vườn hì hụi mở cống, hứng từng thùng  ,  nín  thở gánh ra vườn, chọn những ô nào xa nguồn nước, đổ lên  trên những luống vừa được cuốc xới (mà người quê tôi gọi là nỉa  đập ) kỹ , được rạch sẵn một hàng rộng và sâu ở giữa, sau đó họ rắc vôi thật dày, phơi nắng suốt ngày hôm đó, hôm sau mới lấy vá xẻng lấp kín lại .Rồi cả tháng sau , người ta mới mang rau đến trồng lên mảnh vườn  được “ưu ái” này .Cây cối mọc rất xanh, rất tốt .Ở nhà tôi,mẹ cũng lấy chiếc thùng thiếc nước mắm ấy, nhờ cha cắt sửa thành một chiếc gáo  to, đóng một chiếc cán khá dài và rất chắc ,đủ để khi thò gáo vào chum múc nguồn dung dịch ấy ra không bị vướng, lại có một khoảng cách tương đối ổn định , đảm bảo “hương vị” dù có ngược chiều gió cũng không gây cản trở .Những luống đất mẹ chọn nằm sát chân nhà cầu .Mẹ đi ủng ( đó là thời điểm duy nhất trong năm tôi thấy mẹ đi  lại lệt sệt vì đôi ủng cao su to nặng,vướng víu ), quanh mình  được quấn chặt bằng hai ba lớp áo đi mưa,vốn là những tấm ni lông thải ra từ những mảnh khăn nhựa trải bàn,mẹ vẫn cột quanh  người ,từ hông trở  xuống,mỗi khi đi tưới vườn bằng vòi máy, hay khi len lỏi trong vườn ắc ti sô, vườn rau lơ mùa thu hoạch, để áo quần không bị ướt , Đầu tóc búi cao .Hai chiếc khăn len cũ  ,trùm mỗi tối ,mẹ dùng để cột  che đầu và bịt mũi .Không đội nón,dù trời nắng rất to .Năm nào cũng vậy , ra giêng, rau vụ tết vừa thu hoạch trên mảnh đất đó , tôi bất chợt bắt gặp mẹ nai nịt như thế, chậm rãi vác chiếc gáo (gác kín sau nóc nhà  kho )chậm rãi xuống vườn,là tôi hiểu .Mẹ tôi không hề giao công việc đầy nặng nhọc này  bất cứ ai trong nhà .Tôi quay lưng vào nhà, tìm rổ,tìm dao, ra vườn cắt lá sả, bẻ lá chanh, lá bưởi , nấu một nồi nước thật  đầy,thật sôi , rồi hối hả vô buồng mẹ,lục rương soạn cho bà bộ áo quần sạch , cái khăn lau mới .Tất cả được mang vào buồng tắm để sẵn .Mâm cơm của bà hôm ấy được dọn riêng trong bếp, có tô canh ngọt hơn, con cá kho ngậy hơn .Những năm các anh Canh Kem còn học ở Dalat,  họ cũng cố sắp xếp  hôm nào không lên giảng đường để phụ giúp mẹ.Nhưng tôi cứ thấy mẹ lặng lẽ một mình .Năm tôi thi vào lớp 6 trường công , đề   thi khác hẳn với những gì tôi đã được ôn luyện . Đã một lần bạn có dịp xa nhà .Hãy kể lại và cho biết cảm xúc của bạn .Tôi nhớ mình đã ngồi loay hoay rất lâu,trán toát mồ hôi .Từ bé  đến giờ , tôi đã có lần nào xa nhà nhỉ . Tuổi tôi ở vùng quê ngày ấy, một năm được ra đến khu  phố Hòa Bình một lần là kỳ tích rồi , huống chi xa nhà .Tôi thi vào trường Bùi thị Xuân, nhưng hội đồng được tổ chức ở trường Võ Tánh,nay là Nguyễn Trãi . Trường có cổng nhìn thẳng vào lớp học, tôi bắt gặp chị Nhụy đưa tôi đi thi vẫn đứng chờ ở đó.Chị mặc áo dài xanh lá cây, áo len trắng, nón lá mới .A,tôi nhớ ra rồi .Hồi tôi năm tuổi , đang học mẫu giáo, chị Nhụy bị đau  đầu ,cha dẫn  hai chị em xuống Saigon chữa bệnh, rồi cha  về, cho  tôi ở lại,  dặn  đừng để chị buồn , dặn người lớn sai gì thì làm .Ngôi nhà chúng tôi đến tá túc là  hiệu len Thanh Hương , số 80 đường Gia Long ngày ấy, một hiệu buôn nổi tiếng ở giữa Sài thành hoa lệ .Nhà phố, nhưng không gian bên trong lại đậm đặc hương quê .Một khoảng sân rộng nối nhà trước với nhà sau . Giếng nước đầy.Cây khế trĩu quả nghiêng mình bên giếng .Con  mèo nằm phơi nắng ,Những con chim trời hót lúi lo trong lá. Chị  Nhụy cứ hai ngày vô bệnh viện một lần, còn lại thì chị lên lầu,phụ các cô chủ nhà và những người thợ đan, quấn len, xếp áo đóng đi, có khi còn được họ  cho thêu những chùm hoa lên áo, được trả công .Chị vốn rất khéo tay.Chị gửi tôi cho hai chị bếp ,rồi tối tôi ngủ  chung  với các chị .Ông  chủ cũng là người    Nghệ An, họ hàng với cha tôi , rất nhiệt tâm đón bà con về đây trọ mỗi bận phải đến xứ này .Cha tôi , dượng Trí hằng năm vẫn phải  mua hạt giống, nông cụ  từ Sài gòn, mãi về sau này, những người Hoa mới mở các tiệm lớn ở Đức Trọng .Ông  cho xây hẳn mấy buồng nghỉ gần khu bếp .Một dãy buồng tắm , nhà cầu đối diện với cây khế .Tôi thân với một chị chuyên làm công việc giặt giũ, quét dọn .Thoạt đầu ,  có lẽ chị ngỡ tôi từ một buôn làng nào đó trên cao nguyên đến , vì tôi rất gầy và đen ,lại giọng trọ trẹ không giống ai . Nhưng rồi chị thấy tôi cũng không đến nổi bị xua đuổi  mót tăm hiêu ( đi về rừng nhà mày đi ),khi tôi  hăng hái giúp chị quét sân, rửa dọn, đặc biệt còn phụ chị lau chùi nhà cầu .Chị ngạc nhiên khi thấy tôi biết dùng que moi giấy  lọt vào trong lỗ bồn cầu , cẩn thận bỏ vào thùng rác ,mà chẳng hề nhăn nhó , biết không để xà bong trôi vào  bồn, vì phân sẽ không bị hủy  khi các sinh vật sống trong hầm chết đi .Đó là những ngày sau tết, quê tôi vào mùa khô . Mùa này, mẹ lại chọn một ngày để dọn hầm cầu .Rồi ả Xin ( chị Nghĩa của tôi ) có bẻ lá nấu nước cho mẹ, có dọn quần áo cho mẹ tắm, bới cơm riêng cho mẹ  không ?Tôi thấy nhớ mẹ,thương mẹ quá .Tôi nhặt một tờ lịch cũ, vuốt phẳng phiu ,   tìm được mẫu bút chì ai vất đi ,viết lọng cọng mấy chữ , Mẹ ơi ,con đi về , ở  dưới ký tên Xí Xân .Rồi tôi năn  nỉ chị ấy  mua  cho tem và bao bì , nhờ chị chuyên đi chợ gửi hộ .Tôi được dẫn qua chợ Cầu Muối, ngủ một đem ở đó, hôm sau thì quá giang xe  của vựa rau về  nhà .Mẹ tôi hôm ấy vừa đi mua khoai giống ở Trại Mát về,đang ngồi   trên phản,lưng tựa vách nhà ,tóc bung ra . Tôi từ ngoài bước vào, tưởng mẹ đau,nước mắt tôi chảy dài .Mẹ tôi mắng, tổ cha mi .Ở trửa (giữa) Saigon mà chơi cho sướng ,lại đòi về . Thế là tôi cắm cúi  viết . Tôi nhớ mình tỉ  mỉ tả cảnh người mẹ gầy, dáng cao cao, chân luôn đi đất, áo  vải luôn rách  ở khuỷu tay ,cả  túi ( vì bỏ cau trầu ), nhanh nhẹn lui  tới trên những luống  đất khô chai cứng như đá, mà bên dưới là lớp phân hôi hám , đánh tơi  đất lên .Cây rau xanh tốt ,trái quả ngọt ngào từ những luống đất ấy , để tôi   được ăn học nên người .Sau buổi thi,tôi lại vô cùng lo lắng . Sách vở xưa nay có ai đem chuyện mẹ dọn hầm cầu ra mà kể ,mà nhớ thương !Rồi tôi sợ mình bị lạc đề. Bạn có dịp xa nhà một lần nào đó,tức là chỉ kể  chuyện đi xa mà thôi.Ơ ,nhưng mà vế “xa nhà” cũng có nghĩa là nhớ  nhà . Hôm treo bảng, tôi không dám đi coi . Vậy mà tôi đậu, thứ 28 trong số hơn ba trăm nàng  tuổi  11 ngày ấy .

           Chị Thủy về trường tôi khi dãy hội trường có khu nhà wc của học sinh được đập bỏ , và một dãy nhà wc mới cho học sinh  được hình thành,lui ra phía vườn thông Lũ họ trò nghe được tin này thì rất mừng .Các thầy cô cũng thế .  Còn việc quét dọn thì các lớp vẫn thực hiện mỗi chiều .Tôi nhớ hôm ấy  đến phiên lớp tôi .Giờ chơi, tôi đi vòng qua sau  các thùng rác để tiện phân công vào chiều .Đến cuối  sân thư viện,một tòa nhà xây biệt lập, đẹp đẽ như một biệt thự ,nơi giáp với bờ rào và nhà người  dân  ,tôi bắt gặp một phụ  nữ đang ngồi chổm hồm, đầu cúi xuống miệng cống thoát nước .Chị đang nôn ọe .Tôi ngạc nhiên .Chị tạp vụ sao lại ra đây .Đau gì mà bị nôn .Ồ, không phải chị .Tôi lục cặp đưa chị ve dầu gió, rồi nhờ  một học sinh đang đứng gần đó vào thư viện xin cho chị ly nước .Chị đang làm phụ hồ, nhưng bị trật xương tay,  phải bỏ việc .May mà có người giới thiệu qua đây . Sáng em mới ăn bát cơm  chiên trấng,rồi ăn hai quả  chúi, ói hết rồi .Âm hưởng của người vùng Thanh hóa mà tôi vẫn  nghe  trong xóm nhà .Chị kể lể, có cái đứa nào  nghịch ,nhét một trái bưởi vào trong lỗ cầu, đứa khác …Tôi nghe có một luồng nước lạnh như đá chạy suốt sống lưng .   Hôm qua tôi có mang theo mấy trái bưởi  để thực hành  tiết Văn bản thuyết minh .Bưởi Cầu Đất của quê chồng chị    Nghĩa, trái nhỏ, vỏ mỏng, ruột đặc ,nhiều nước nhưng chua, tôi có nhờ đứa cháu ruột,con cậu Bé,mang bỏ vào giỏ xe đạp hộ,nó lại giành, con có ba lô to nè. Tôi hăm ,không ăn thì trả cô nhé, không được đem đá banh ( tôi bắt gặp mấy lần ).Phải về trị tội thằng này .Tôi hỏi tên chị,nhà chị ở .Chị cũng đang chăm mẹ   như tôi ,nhưng hai bà, mẹ đẻ và mẹ chồng . Hai bà sui mà ở  chung nhà,thì chị  thật giỏi .Chiều đến, khi chúng tôi đến mượn  dụng cụ lao động   , tôi thấy chị cũng vừa đi mua sắm về . Thấy tôi,chị mừng rỡ, nhờ tôi đọc hóa đơn để chị kiểm tra .Chị lại hỏi tôi tiền giữa hóa đơn  và các thứ  hàng có thống nhất không .Tôi sững sờ .Chị không biết chữ .  Chị  kể mẹ chị là vợ liệt sĩ, chị là con riêng của bà, không biết bố là ai .Người anh cùng mẹ được học hành tử tế,có chức vị trong thành phố này, nên đón mẹ con chị vào .Chồng chị làm bên Hasfarm.Nhà thì ở ké với mẹ chồng trong chung cư ông bố chồng được nhà nước cấp  cho ông bố chồng.Rồi chị ghé nhà tôi chơi .Tôi rủ,  mua tập vần về học đi ,tui chỉ cho . Chị thản nhiên , để hè em ra trung tâm học tiếng..Anh ! Tôi không dám cười chế diễu chị.Nhìn chị,tôi lại nhớ mẹ .

            Về hưu ,tôi   có nhiều thời gian để soạn những  giáo án điện tử, những  bài dưới dạng powerpoint .Tôi đã có một trang mang chính tên mình trên mạng,nay đưa thêm,đã  có người mỉa mai, về  nghỉ cho khỏe,bon chen làm chi .Tôi ký tên khác vậy .Tôi chọn tên ..chị .Tôi  nhớ có một hôm chị tâm sự , em  có bị xem thường, em cũng chả buồn .Có cái cô gì đó  trong sách thằng con em ,cô được anh Cu  Tràng nhặt về,mẹ chồng  thương,chồng quý, con cái ngoan ,với em vậy là đủ  .Tôi ngồi ngẩn người rất lâu .Không  chỉ ở lời tâm tình, mà cách so sánh của chị bỗng đem đến cho tôi một nguồn sáng .Tôi soạn lại giáo án .Bài dạy bị chê là sai chuẩn kiến thức mà bộ đưa ra .Tôi vẫn đưa lên mạng,lấy tên tác giả là  người mẹ không biết  chữ này.Vậy mà rất nhiều người  đồng tình với  chúng tôi .

            Mấy hôm nay, từ khu nhà trọ  của cậu  Bé luôn vang lên nhạc không lời, bài Le bleu Danube .Khách là một chàng trai vừa tốt nghiệp đại học,nay đang đi tiếp thị bánh kẹo. Dáng cao  cao của anh ta, chiếc áo len nâu , mái tóc rối bời,cặp kính cận nghệ sĩ, bất giác  dòng liên tưởng của tôi cứ trôi về một khoảng thời gian đã qua, lâu lắm rồi .Anh  người cùng quê với bà cửu Miên, trọ học ở nhà bà, và khá thân thiết với anh  Thạch của chúng tôi . Anh cũng thỉnh thoảng ghé nhà tôi, luộc khoai đến cháy sém đít nồi ,như vậy mới ngon, anh bảo .Ăn mía thì chấm muối, mà đúng vậy,vị ngọt mía thêm đậm. Thích ngồi bất cứ  chỗ nào, cành cây,bờ mương, mép chuồng heo,mà không té .Có thể ăn bất cứ thứ gì, miễn là … ăn được (chưa kịp  để chúng tôi la làng chê bai )Nhưng hình như anh bị chứng táo bón hay đường ruột gì đó .Cứ gần sáng, khi mấy cha con tôi co ro trong nhà chòi ( để cất máy tưới và nông cụ ) canh lấy nước,thì bên kia bở mương, vang lên tiếng  huýt sáo bài Dòng Đa nuýp xanh. Tiếng  bước  chân băng qua cầu, qua ao, h ướng về … mái nhà chung .Cha tôi càm ràm,cha cái thằng ,đi ẻ đã sớm .Chị Nhụy mỉa mai ,đã trụt ra khu mà còn bày đặt valse với slow. Có ngày nhảy tăng gô cũng không kịp .Hôm sau tôi đem kể với anh Thạch và ông Le Bleu Danube ấy.Hai ông cười thẹn thùng,thôi thông cảm giùm mà .Gót chân Asin ,ở đời  ai cũng có những khuyết điểm đáng yêu .

            Chị Nhụy theo chồng,tôi cùng cha đi tháo nước . Một hôm,ông Cửu Miên cũng sang .Tay ông cầm một chiếc bọc vải .Ba người cùng vào chòi .Ngọn đèn  hoa kỳ khêu cao ,ông nhờ tôi đọc thư, một lá thư mỏng, nét chữ rất đẹp.  Thư của người con trai ông từ Quảng Bình gửi vào, qua đường Trường Sơn.Hồi đó,tôi học lớp 9, đã hiểu rõ lịch sử của đất nước, nên tự dưng thấy không khí quanh mình có điều gì đó rất lạ ,  vừa thiêng liêng,vừa bí hiểm,vừa lo sợ,vừa thích thú . Ông  Cửu Miên liên tục lấy khăn chấm nước mắt, còn cha tôi cũng xì mũi ba bốn lần .Rồi ông soạn giấy bút,  đọc thư cho tôi  viết .Lần đầu tiên tôi thấy hai người cha rơi lệ ,lòng tôi cũng rưng rưng. Có tiếng bước chân đến gần chòi,ánh  đèn pin loang loáng. Anh Dòng sông Đanuýp xanh .Anh không đi điệu van và xì lâu nữa, cũng không huýt  sáo . Anh cầm lá thư ,lên hướng nhà anh Thạch .Từ đó,tôi không bao giờ còn được gặp anh nữa .Ngày30.4, anh không về .Anh đã mất trong  trại giam ở Côn Đảo, khi tôi học lớp 11 .

              Dòng họ Nguyễn Thái chúng tôi có một ngôi đền thờ tổ tiên nằm ở khu vực này, ban đầu do chính ôngXu Hiến  dựng lên vào năm 1934 .Làng mạc bây giờ đã thay đổi nhiều , nhưng mỗi dịp tết đến, họ tộc kéo nhau về dâng hương,  trong lòng đám con cháu chúng tôi không khỏi ngất ngây trước những khóm  mai mảnh khảnh ,khoe sắc uốn mình rung rinh trong gió lạnh  .Nhũng ngày tháng bảy âm lịch,mưa sụt sùi, mọi người cũng về đền dâng  cúng những cô hồn từ đây ra đi, mà không có chốn nương tựa, để tưởng nhớ những người thân khuất bóng, hay cả hồi ức về những tâm hồn yêu thương   Tôi nhớ những vần thơ da diết của chị Nhụy

                                      Bỗng dưng mà mưa rơi,

                                       trên ngọn đồi Tân Lạc .

                                       Bỗng dưng mà giòng nhạc

                                        chảy dài trên mái tôn.

                                       Bỗng dưng tôi muốn ôm

                                        cả bầu trời vẩn đục.

                                       Bỗng dưng tôi muốn khóc

                                       gọi  người ơi,người xa .

                                                         Nguyễn Xuân .

                                                

SAU CƠN MƯA .
                                 Hết mưa là nắng hửng lên thôi .
                                 Hết khổ rồi vui, vốn lẽ đời .
                                                             (Hồ Chí Minh ).
            Mùa mưa về  thật vội vàng .  Tối hôm trước tôi đã  có ý định sáng ngày
mang chăn nệm ra sân phơi, nhưng nắng sớm  bỗng  dưng đổ xuống rất yếu và ngắn, rồi chừng gần trưa thì mây xám  giăng khắp bầu trời .Gió thổi lành lạnh . Bà bạn đu đủ gọi từ Vườn hoa Thành phố sang, hỏi tôi có rảnh không ,đi chỗ này một chút,  rồi cho tôi …10 phút để chuẩn bị . Vậy là hôm nay ,Dalat sẽ đón một cơn mưa đầu mùa . Không phải là nhà nông, nhưng công việc kinh doanh của Giang gắn liền với thời tiết - khách du chỉ tìm đến ngắm hoa ,chụp ảnh những hôm trời nắng đẹp –cho nên bà ta luôn nghe ngóng chuyện nắng mưa, giông bão  và  dự báo khá chính xác .
               Rồi  lúc tôi đang cuống cuồng    lục tủ tìm  bộ áo quần đi mưa ( quan trọng hơn cả trang phục diện dạo phố ) thì Giang phóng xe đến .Không về nhà Giang mà thẳng hướng ra khu chợ mới ,chuyên bán đồ cũ . Trên đường đi,mưa ào ào trút xuống .Tôi chỉ biết ngồi co người, rụt cổ nép vào lưng Giang , mà những hạt mưa đầu mùa sắc như đinh vẫn đâm  vào mặt rát buốt . Những tia chớp ở trên đầu cứ liên tục lóe lên, theo ngay sau là một tràng sấm  ùng oàng , cứ sợ Thiên lôi tung búa vào hai bà già  liều mạng, thích  đội mưa dang nắng .Giang như gồng cả người để điều khiển tay lái . Không biết có thứ gì cần thiết phải mua gấp mà bà ta lôi tôi đi giữa mưa gió , sấm chớp thế này .Áo ấm nam .Blouson hay phao cũng được .Già hay trẻ ? Già . Chắc là gửi cho ông bố dượng ngoài quê . Nhưng  hình như hôm nào ông mới vô Dalat chơi mà ! Là bố dượng của Giang,nhưng ông là người chồng đầu tiên của mẹ . Ông hứa hôn với  bà , rồi đi bộ đội  ,vào Nam .Bà ở nhà, vâng lời gia đình , sang ngang với chàng trai con  nhà hàng xóm , để gán nợ , Giang  giải thích ,nhưng bà ra điều kiện , nếu bố dượng Giang trở về, thì bà sẽ quay lại với ông .  Thế rồi, bọ (cha )của Giang  lại phải bắt đầu một cuộc hôn nhân mới .Ông không thể mang cô bé lên năm theo . Tôi hiểu vì sao Giang luôn ao ước một cuộc sống hạnh phúc , dù là đơn giản nhất .
           Tôi  như ngỡ mình nghe nhầm khi bà bạn già  thì thầm : Tao mua tặng …ông Nam.Mai mốt ông ấy lên đây chơi, có  chiếc áo đàng hoàng mà mặc . Ông Đông có con cái sắm cho, chứ còn ông kia …Có lẽ muốn đáp lễ vụ dâu vừa qua .Nhưng theo dõi  lời lẽ  dịu dàng lúc Giang hỏi mua, trả giá,  nhìn bàn tay mân mê vạt áo, nhìn ánh mắt ấm  ấp đặt lên từ chiếc khuy ,chiếc cổ, đến ống tay , thì tình cảm dành cho người nhận không chỉ là một sự giao dịch vốn có ở một người từng trải buôn bán như Giang .
          Mua được áo, lại hối hả phóng xe về nhà tôi giữa mưa .Mới chưa đến ba giờ chiều, nhưng toàn thân ướt lạnh, phải tìm một món gì đó ấm nóng một chút đãi khách .Giang có mua mấy trái bắp luộc ngoài chợ ,  trong bếp tôi còn nồi cháo gạo lứt nấu với đậu đỏ , thế là ổn . Tôi vui mừng và ngạc nhiên vì thấy bà bạn giàu nam tính rất kỵ cháo , nay lại ăn rất ngon lành ( thực sự,  chỉ trừ chị Hạ Em là … duyệt cái món “tăng dưỡng sanh”này, chứ hai bà chị thân yêu của tôi , mỗi dịp đến chơi  đều tìm cách né tránh )Tôi còn nhận ra, hình như Giang còn có điều gì đó muốn nói với tôi .
        Đúng vậy.  Là điều này : Ông Nam bữa trước gửi xe Thành Bưởi lên cho tụi mình mấy chục mãng cầu .Tau để bên nhà. Mai đi làm tau mang cho, hay chiều qua lấy cũng được .Phải vài bữa nữa mới chín . Chắc mãng cầu  vườn nhà .Giang gật đầu .Tự nhiên tôi thấy ghen tỵ với Giang . Sao ông ấy lại gửi cho Giang, trong khi tôi mới là ... bạn .Đột nhiên Giang hỏi :
         -Mi có email cho ông ấy, kể chuyện của tau phải không ?
        Miếng cháo chợt đọng lại trong miệng, nghe đăng đắng .Lâu nay tôi đã vật vã  khổ sở vì  những trang viết mà đám con trai mẹ tôi kết án là “việc của kẻ vô công rồi nghề ” này .  Họ  tình cờ mở phải blog của tôi ra đọc và  lôi tôi ra ... “dợt đẹp”  .Rằng sao lại nói về bạn bè như thế giữa thanh thiên bạch nhật .Rằng mình là kẻ có ăn có  học mà nói năng không biết nhìn trước ngó sau gì cả .  Rằng bạn bè là một chuyện, công việc là một chuyện .Rằng  người xưa đã từng dạy mà sao không thấm thía ,là Xưa nay thế thái nhân tình. Vợ người thì đẹp, văn mình thì hay , là thói  chủ quan .  Rằng thì là  vân vân và vân vân . Tôi thao thức nhiều đêm, luôn thấp thỏm những cú điện thoại , hay cú nhắn tin bất chợt, lòng lo  lắng không biết có   phải của Giang . Tôi bèn tìm cha xứ để xưng tội. Vị linh mục già và hiền lành an ủi , mọi  thứ đều  có  cái giá của nó .Ông khuyên tôi nên tìm một thú tiêu khiển khác, nghe nhạc hay  đọc sách chẳng hạn , hoặc nếu  muốn viết thì … đừng đưa lên blog nữa . Sau đó ông dặn tôi , con về xoa trang blog ấy đi .Bây giờ lại thêm Giang kết án .  Mặt mũi tôi nóng dần,  vừa giận vừa..sợ . Nhưng tia nhìn dịu dàng và nụ  cười tươi tắn của Giang khiến tôi bớt hoảng .
         - Tại vì mấy chuyện của tau hồi  trọ ở   nhà chú tao , học cao đẳng , rồi ở Định quán, ông ấy biết hết .
        Tôi thú nhận rằng mình đã kể lồng vào một truyện ngắn trên blog ,nhưng đã xóa sạch .Giang tỏ vẻ thất vọng rồi trách tôi , người ở đâu đâu thì được đọc, còn người sát bên lại chả biết gì .Tôi nhìn  Giang nghi ngờ . C hiếc laptop cũ kỹ mà mua từ một người  khách quen , Giang dùng để xem phim ,đọc báo ,nghe nhạc,còn blog ?Tôi bảo còn giữ bản thảo   trong máy, nhưng tôi bắt Giang hứa là có thế nào cũng không giận tôi .   Bà đu đủ lúc này nổi giận thật ( vì giọng nói  bắt đầu … thiếu thanh sắc huyền hỏi ngã ): Tau ma giân mi thi giân tư lâu rôi. Giân mi thì gian đâu gôi sương hơn .
        Tối hôm ấy Giang ở lại nhà tôi .Trời  khá lạnh so với mọi khi .Hai bà già nằm trùm chăn lên tận mũi, giọng nói phều phào qua lớp bông gòn dày,lúc muốn bày tỏ cảm xúc thì co cẳng đạp nhau . Giang kể tháng trước bên xóm  bà ấy có một vụ đánh ghen giùm , dẫn đến những hậu quả thật đau lòng , khiến tổ dân phố  đang  vất vả hàn gắn . Người chồng vốn là chủ thầu xây dựng, một chiều đưa chị phụ hồ (chưa chồng ) về nhà trọ, vì chị này  bị trúng gió . Hôm sau anh lại ghé thăm,  dẫn  chị đi bệnh viện . Cô vợ ( đang nghỉ hộ sản ) biết chuyện, than thở với mẹ đẻ, rằng anh việc gì phải trách nhiệm đến  thế, nhưng các bà hàng xóm đã “ghen giùm”, bằng cách  cho –chị- phụ-hồ-chưa –chồng- biết –thế -nào –là –mồi-chài-chồng-người- ta  .Công an tìm đến .Chị vợ phải xin lỗi, phải bồi  thường, còn người chồng gần chục hôm không thèm sang thăm vợ con đang ở bên ngoại .Giang khuyên tôi , thôi đừng trách đám đàn ông nhà tôi ,họ lo lắng cho mối quan hệ bạn bè của chúng tôi thôi .Tôi bảo sau hôm đi xưng tội , tôi về chợt nhớ đến một câu chuyện trong sách thánh kinh, chuyện người đàn bà ngoại tình . Giang đạp vào cẳng tôi như tìm ra sự thật .


 Đúng đó,  thuật ngữ ném đá hẳn từ đây mà ra . Còn Đức Giê-su thì đến núi Ô-liu. Vừa tảng sáng, Người trở lại Đền Thờ. Toàn dân đến với Người. Người ngồi xuống giảng dạy họ. Lúc đó, các kinh sư và người Pha-ri-sêu dẫn đến trước mặt Đức Giê-su một phụ nữ bị bắt gặp đang ngoại tình. Họ để chị ta đứng ở giữa, rồi nói với Người: "Thưa Thầy, người đàn bà này bị bắt quả tang đang ngoại tình. Trong sách Luật, ông Mô-sê truyền cho chúng tôi phải ném đá hạng đàn bà đó. Còn Thầy, Thầy nghĩ sao ?" Họ nói thế nhằm thử Người, để có bằng cớ tố cáo Người. Nhưng Đức Giê-su cúi xuống lấy ngón tay viết trên đất. Vì họ cứ hỏi mãi, nên Người ngẩng lên và bảo họ: "Ai trong các ông sạch tội, thì cứ việc lấy đá mà ném trước đi." Rồi Người lại cúi xuống viết trên đất. Nghe vậy, họ bỏ đi hết, kẻ trước người sau, bắt đầu từ những người lớn tuổi. Chỉ còn lại một mình Đức Giê-su, và người phụ nữ thì đứng ở giữa. Người ngẩng lên và nói: "Này chị, họ đâu cả rồi ? Không ai lên án chị sao ?" Người đàn bà đáp: "Thưa ông, không có ai cả." Đức Giê-su nói: "Tôi cũng vậy, tôi không lên án chị đâu ! Thôi chị cứ về đi, và từ nay đừng phạm tội nữa !"
           Chợt Giang nghiêng  người sang hỏi tôi , từ hôm ông Đông  về lại Saigon, tâm trạng mi thế nào ? Tôi buồn buồn, thì biết làm sao ,  cả nhà cứ muốn tau cứ sống như vầy cho khỏe . Giang ngẫm nghĩ rồi bảo :tau  thấy anh chị em nhà mày thật ích kỷ . Họ đang hưởng tràn đầy hạnh phúc, no đủ,nhưng lại muốn người chị em ruột rà của mình  cam chịu bất hạnh . Làm sai ý họ , là họ …ném đá . Họ  cậy danh mình là anh, là em , quan tâm đến  này,nhưng thực chất,họ đánh bóng cho  tiếng tăm của họ .Họ  chia sẻ tài sản cha mẹ để lại cho mày, nhưng không  riêng  tau mà ai cũng thấy mày thiệt thòi nhất .Đất đai vườn tược mênh mông, sao mày chỉ có  cái nhà cũ kỹ đổ nát này,  nay lại bị biến thành nhà hầm, đúng không , ba bề là nhà anh, nhà em , mặt tiền  thì nhà trọ cậu em chắn ngang  .Mày xoay sở bán bớt một góc nhà, lập tức họ hỏi vay cho con cho cháu, kẻ thì “khuyên” mày nên lập di chúc, cho đứa  cháu nào  mấy cây, mấy lượng . Họ chỉ thu vén cho lợi lộc nhà họ . Rồi khi có người muốn cầu  hôn mày, họ lại xua đuổi người ta .Họ chỉ lo hưởng hạnh phúc cho riêng mình.Tôi chống chế ,nhưng tao  già rồi, ham hố chi cho lắm . Sao lại ham hố . Giọng Giang chì chiết, mày đúng là bộ trưởng bộ lù  đù . Con cái một mẹ sinh ra, nhưng bao nhiêu tinh hoa, họ vơ hết, mày chỉ vét cháy đáy nồi .Mẹ lúc tuổi  già ,họ có chăm một ngày nào không? Vì mẹ, họ có đau khổ, dằn vặt như mày  không ? Đến  khi mẹ nằm xuống, thì họ tổ chức đám tang thật lớn . Tôi lại bênh họ , ông nào cũng con đông,  kinh tế thiếu trước hụt sau … Giang trề môi , vậy mày không buôn chữ mà kiếm cơm hả , bao nhiêu kỷ niệm vui, bao nhiêu chuyện buồn suốt quãng đời bán cháo phổi ?Một lát lâu , Giang kết luận với : Nếu ném đá mày u đầu sứt trán như vậy, sao họ không thử sờ vào gáy mình ? Rồi Giang  thở hắt ra trước khi duỗi thẳng hai chân , nghĩa là thôi tao không  nói nữa đâu , nói nhiều mang tội : Tau không phê phán mày thì thôi, việc gì họ phải nhảy vào ! Thôi mày đừng buồn nữa. Rảnh thì cứ viết blog . Tau sẽ là người tìm đọc đầu tiên .
             Thật ra thì tôi cũng vơi buồn sau khi được cha xứ giải tội , bởi  bất ngờ ông cho tôi mượn một cuốn sách mà hình như tủ sách các anh tôi cũng có . Sách là tập hồi ký của một người Việt xa xứ .Tác giả không ai xa lạ, người con trai lớn của ông Xu Hiến, một trong hai người được thờ trong đình ấp Nghệ Tĩnh tại Dalat của làng tôi, vì ông có công rất lớn trong quá trình xây làng,dựng ấp từ những năm 30 của thế kỷ trước . Ông hồi hương trước 1954, mang theo  ba người con của ông Cửu Miên,em kế của ông  ( chú ruột cha tôi )để lại người con này .Chúng tôi cũng gọi ông bằng chú .Ông là kiến trúc sư ,vợ con người Nam , sang Mỹ ngay ngày 30.4.75. Cũng như người chú của Giang, sau này ông tìm về Việt Nam nhiều lần , bỏ tiền của xây dựng lăng mộ cho ông bà tổ tiên ngoài Nghệ , rồi dồn thời gian  biên soạn một cuốn gia phả họ Nguyễn Thái . Tập hồi ký này là tác phẩm thứ hai .Ông sinh ra ở vùng Đô Lương, chỉ thua mẹ tôi vài tuổi ,lại là hàng xóm láng giềng của mẹ , nên trong tập hồi ký , rất nhiều trang ông nhắc đến mẹ tôi ,trai Cát Ngạn, gái Đô Lương ,khen mẹ thời thiếu nữ xinh đẹp , thông minh, thương người, mười tuổi  ra đồng coi thợ gặt, canh chừng thợ trộm lúa ,nhưng sẵn sàng cho  họ thóc khi họ túng thiếu .Mẹ lấy chồng lúc mới tuổi tròn trăng , gánh vác giang sơn nặng nề của nhà chồng , vì bà nội tôi mất sớm, anh em trai rất đông, chị cả ( mẹ anh Thạch, chị Hạ Em) lại thường đau yếu .Ông nhắc đến những chi tiết mà tôi nhớ láng máng  là những ngày  tuổi già, mẹ thường tìm tôi để kể lể, nhưng tôi đã gạt đi , không buồn nghe cụ nói . Chẳng hạn  muốn ăn bún phải  bẻ trộm cau , rồi nhờ các bà đi buôn đổi giùm .Ông nêu lý do vì sao ông nội lại để cho cha mẹ tôi vào Dalat lập nghiệp, không phải vì  sự thuyết phục thấu lý đạt tình của ông Xu Hiến ( ông tốt nghiệp trường canh nông Tuyên Quang 1923-24 , được cử làm giám thị công trường, tiếng Pháp gọi là surveillant , tại Dalat) , rằng Dalat đang được xây dựng từ sau 1927, rất cần nhiều  công nhân , phu  làm đường, quét đường, trồng  và chăm sóc cây cảnh trong vườn hoa các dinh thự , hay thợ xây nhà,  xẻ đất, cả bồi bếp cho Tây …,mà vì một lý do đơn giản : cha tôi hồi ấy đã có bóng hồng khác ngoài mẹ . Ông nội phải “cách ly họ”. Để an toàn hơn, ông  thuyết phục vợ chồng nhà  Dượng Trí, là anh rể và chị gái cha tôi , đi cùng .Có lẽ đấy cũng là “nỗi lòng”mà mẹ muốn thổ lộ cùng tôi lúc ngày tàn, thế mà tôi nhẫn tâm gạt đi . Quãng thời gian trước khi tác giả cuốn hồi ký còn sống ở Việt Nam và sau này ,khi ông ra nước ngoài, tình cảm anh em , chú cháu không mấy đậm đà .Có nhiều lý do .Tôi cũng biết nhiều lần ông bị chúng tôi “ném đá”.Nhưng bây giờ thì tôi thực sự cám ơn ông .Ông đã thay mẹ nói hết với tôi những điều mà cụ chưa nói  được .Tôi cũng cảm ơn ông , vì thiện chí của tôi qua trang blog,nhưng lại bị mọi người phê phán chỉ trích .
             Một chiều mưa , Giang lại gọi tôi : Đi chợ mua vải may áo đẹp đi ,Xí . Để ít bữa tao đi ăn đám cưới của mày, rồi mày nhớ đi đám cưới tao  đó.
                                                                                NGUYỄN XUÂN .