mê mồi

                                MÊ MỒI

          Ở quê tôi , người dân  thường lưới  cá, bẫy chim chuột để đem ra chợ bán -làm thức ăn, hay phóng sinh ngày rằm  .Dụng cụ của họ đơn giản ,lưới ni lông, bẫy tre, một dúm hỗn hợp  cơm trộn bột cá rang thơm phức. Nhìn những con vật nhỏ bé vùng vẫy  quyết liệt,nhưng rồi nằm cam chịu,tôi thương chúng vô cùng .Ông tôi bảo : Chúng tưởng khôn mà hóa dại, chỉ vì như con người, mê mồi .Tôi rùng mình .

         Suốt những năm   đèn sách, tôi khốn khổ vì tiền . Cơm gạo, học phí, áo quần sách vở  ,bạn bè ...Rồi sẽ nhanh chóng  chấm dứt bi kịch này,tôi quyết tâm .

       Nhưng , có bằng đại học, tôi vẫn  thất nghiệp .Đành đi  phụ hồ .Công việc bấp bênh, món tiền nhận  thật thấp, dù quần quật tám giờ dưới nắng lửa .Tôi thèm thuồng nhìn chiếc ví căng phồng của chủ thầu, chủ nhà  .Tôi cay cú tận tim,cay đắng môi miệng và cay sè mắt mũi .

   Có lần tôi tham gia phá dỡ ½ ngôi nhà  cũ nát  để dựng nhà mới .Bức  vách  bị đập phá lộ ra  một cánh cửa rộng không khép kín.Một ngày,hai, rồi ba ngày, vẫn thế .Trong đầu tôi   lóe lên một quyết định táo bạo  .Tôi lấy cớ vào trong nhà , cần WC, phát hiện ra cửa  là lối dẫn vào khu trung tâm của ngôi nhà cũ .Gia chủ vừa bán đất ,món tiền không nhỏ …

    Nửa đêm tôi tìm đến công trình . Tôi đứng trước cánh cửa, kéo mạnh tay nắm .Ôi, người ta đã khóa cứng nhắc từ bên trong ! Trong đời, chưa bao giờ tôi thấy thất vọng đến thế . Tôi mò mẫm ra về .

     Hôm sau ,tôi đến muộn . Ăn sáng  .Bà lão vẫn ân cần ,nhưng chàng trai ngoài ba mươi thỉnh thoảng ném cho tôi tia nhìn đầy dò xét và cảnh giác  .Vắt xôi đắng chát .Tôi nện những nhát búa thật mạnh vào bức tường gạch, có khi co cẳng đá những cây xà gỗ  dài,mặt đỏ bừng tức giận ,khiến ai nấy đều rất  ngạc nhiên  .

   Mấy hôm sau,chủ thầu lấy cớ thừa thợ,không thuê tôi nữa .Tôi lặng lẽ bước qua ½ ngôi nhà  cũ kỹ , đổ nát. Có ánh mắt  buồn rầu của bà lão nhìn theo .Tôi biết ,món tiền từ nửa ngôi nhà, bà đã để trong ngân hàng .Tôi lục lọi  , rồi sẽ đoạt mạng sống của bà một khi bà phát hiện ra tôi .Tôi sẽ … Có tiếng bà lão gần tám mươi , một bà giáo về hưu, trách móc tôi : Thiên bất dung gian,lưới trời lồng lộng, con ạ !

          Cho hay : Dẫu là cá ,chim,chuột hay mày.

                           Đều sa vào cái bẫy : miếng mồi .

                           Một chút gạo rang,xoa cơn đói

                           Dăm ba mắm thối, dịu dạ dày .

                           Miếng mồi chứa  đủ danh,tình ,lợi

                           Sa tăng chiếm trọn trí, hồn,người.

                            Hãy sống sáng suốt và nhân ái.

                            Đời sẽ  cho ta thật đủ đầy . CHỈ  TẠI HỘP BÁNH .

 CẢNH 1.  (nhà người anh cả . Giỗ cha ). Bà Hai   đi chợ về . Tiếng gà kêu lục cục góc bếp, Trên bàn , chiếc túi ni lông to gói  độ hai ký  bơ chín và một hộp bánh . Bà cầm bánh lên xem , vẻ mặt đầy khinh bỉ .

-          Chị Hồng  (từ trên nhà xuống ) Mẹ, vợ chồng chú Út mới đưa qua .

-          Bà Hai (bực bội ) Cúng cha , mà mua hộp bánh  không ra hồn .

-          Cô Hồng   (bênh chú thím ) Nhưng gà, bơ cây nhà lá vườn  , đã hơn hai trăm .Cô Ba cũng gửi từng ấy tiền mà .

-          Bà mẹ ( nguýt cô con )  Ừ ,thì  cô chú nhà mày, ai cũng tốt .

CẢNH 2 :  (Hai vợ chồng bà Ba ngồi trong phòng khách )

   -Bà Ba (  cầm hộp bánh cúng giỗ, tức giận ). Giỗ có biết bao bánh ngon, lại cho mình thứ rẻ nhất.

  -Ông chồng ( dàn hòa ).Chắc chị ấy vô tình thôi .

  -Bà Ba (phân trần với chồng ) Bữa trước , tôi mất mấy trăm, đưa lũ nội ngoại của bà  đi siêu thị,mà tôi có tính toán gì đâu !( vùng vằng đi vào ) Mai tôi mang trả  .

CẢNH 3 (nhà bếp bà Hai . Đám con gái đang ăn uống.  Bà  mẹ cầm hộp bánh bước vào )

  -Bà mẹ ( vất hộp bánh vào một góc  bếp ,thề nguyền ) Lần sau , tao mang biếu hàng xóm, còn có tiếng cám ơn (ngóng ra hướng nhà cô Ba ) Cô chê thì phải chê thằng em nhà cô đấy , sao lại chê tôi !

  -Một cô  ( giằng lấy hộp bánh )Mẹ cho con ( che miệng nói với cô khác ) Biếu lại nhé .

 - Bà mẹ (căn dặn ) Mấy đứa  nhà này  từ hôm nay, không được  bế con sang nhà cô ấy . Chúng mày nghe không ? (dạ ran)

CẢNH 4 (  nhà vợ chồng chú Út . Họ đang tiếp cô Ba .Trên bàn, hộp bánh cúng nằm lạc lõng )

  -Cô Ba ( sụt sịt ). Tôi lấy chồng muộn , bố mẹ mất sớm, tôi xem anh chị như cha,như mẹ , coi lũ cháu như con ,mà bây giờ , tôi lại bị họ xem là kẻ thù …Thật quá quắt !

 - Thím Út ( ân hận) ..Em dặn ảnh mua  hộp to  .Anh ấy lại mua hộp nhỏ, bảo gom tiền giúp một anh bạn trong cơ quan có con ốm bất ngờ .

 -Chú Út ( kéo hộp bánh lại gần,cười  ) Tóm lại, tất cả là do  hộp bánh .Phải trị tội nó (mở  gói, lôi bánh ra ăn )

               Cho hay : Thương thay thân chiếc bánh dặm trường .

                                 Bị ghét bỏ vì kém bột đường .

sống khó hay dễ

                    SỐNG SAO MÀ KHÓ THẾ !

(  Ông  Tâm sống ở phố . Hôm  nay,ông tạt qua thăm khu nhà trọ tận ngoại thành )

 CẢNH 1 (  một bụi đậu ngự tươi tốt đan dày khung lưới B40  được dựng làm bờ rào. Vườn bên, có  ông cụ  đang cắt cỏ.

  -Ông Tâm (gọi to ). Cụ phá hộ cháu   bụi đậu đi .Hỏng bờ rào,cụ ạ .

 -Ông lão(ngẩng đầu nhìn người láng giềng, nhìn bụi đậu, rồi thong thả đáp ). Sinh viên ăn hạt rơi ra,tôi thấy nó lên nhanh, mới vun gốc, bắt dây cho nó leo nhờ thôi .

 -Ông Tâm (đưa tay qua lỗ lưới to , tay kia thò kéo gốc bụi đậu )  Cụ cho con mượn chiếc liềm một tý .Con cắt dây đi, chứ không là sụp bờ rào, thuê người sửa lại, tốn kém lắm

 -Ông cụ (mặt tái đi,rồi ngập ngừng trao liềm cho người hàng xóm)

 CẢNH 2: ( Hành lang nhà trọ .Ba cô gái trẻ đang xúm xít bên rổ đậu ngự vun quả

  -Các cô gái ( mời chào ) Bác ơi , bác thật hên , hôm nay ở đây ăn chè đậu ngự với chúng cháu nhé (nhìn thấy áo ông vương chùm  dây đậu,

(như chợt hiểu,họ ùa chạy xuống vườn.Ai nấy vô cùng xót xa , quay sang trách ông chủ ) Sao bác cắt gốc đi thế, tội quá!( một cô phân trần ) Bụi đậu làm căn nhà đẹp ra, lại có quả ăn, nên tụi cháu rất thích thuê ở đây ..

   -Ông Tâm ( cười gằn) đẹp nhưng hỏng bờ rào (rồi bỏ đi .Các cô gái ngơ ngác nhìn theo)

 CẢNH 3 (Nhà  bếp ông Tâm . Ông bắt gặp những quả su su bé tí nằm trong rổ ,ngạc nhiên)

   -Bà vợ ông Tâm ( vẻ bực dọc ) Có mấy dây su su ở giàn nhà mình  bò qua bờ rào nhà bên kia, mà họ cắt đi như thế ,quả còn non, biết bao là hoa (lầu bầu )Ăn ở ác thế, cả thứ vô tri cũng không cho nó sống .

  -Ông Tâm (giật mình như thể đang bị lên án .Ông quát vợ )Ai biểu bà để nó  leo lung tung (rồi ông nằm vật ra giường, bên tai nghe rõ tiếng ai đó chì chiết : ác giả ác báo , thấy chưa )

-CẢNH 4 ( bờ rào nhà trọ ông Tâm  . Rễ bụi đậu đã được đốn sạch ,lộ ra mép thềm xi măng.)

   -ÔNg Tâm (nhoài người thò tay qua lỗ lưới , moi lỗ để gieo nhưng hạt đậu ngự,mắt đảo tìm những hạt đã gieo hôm trước )Mưa cuốn mất tiêu hết rồi (nhìn về phía nhà ông cụ láng giềng) Sao ông đốn gốc nhanh thế , lại không chừa cho tôi cục đất mà gieo (rồi ngồi thừ người ,buồn bã ) Sống sao mà khó thế !

                             Cho nên : Khó dễ là bởi tại mình

                                        Thương yêu,thông cảm ,nghĩa tình với nhau

                                             Giữa người, kể cả hoa màu .

RAU DALAT

                              

                              RAU DALAT .

Chủ ngôi nhà tôi về trọ học một năm ngắn ngủi ở trường Cao đẳng Sư Phạm TP Hồ chí  Minh vốn từng có một vựa rau củ rất lớn trong chợ Cầu Muối,là mối làm ăn với gần  như cả thôn tôi  .Khi cơ chế kinh tế được thay đổi sau ngày đất nước thống nhất, vựa cũng được đưa vào các hợp tác xã . Chủ vựa   tiếng tăm ngày nào ,nay vẫn có một vị trí quan  trọng trong Ban điều hành .Vị trí ấy hiện rất rõ qua gian bếp, tủ lạnh và bữa ăn hằng ngày : ê hề rau củ các vùng miền . Tôi để ý họ rất yêu chuộng rau từ Đalat về , điều đó khiến tôi có chút tự hào về quê mình .

                  Nhưng những ngày đầu, tôi  cứ thấy trong lòng thế nào ấy ,đó là cách gọi rất lạ về tên các loại rau, củ của miền đất đã trồng , có khi tôi còn có cảm giác chúng bị xem thường .Chẳng hạn ,tất cả những loại rau có lá, họ đều  đưa về một “thừa số chung ”: cải  và xà lách Chẳng hạn cải nồi, cải tròn (  người trồng rau gọi là sú)cải dài ( chúng tôi quen gọi là cải thảo ) cải hoa (  quê tôi gọi bằng tên Việt cũng khá…Tây : lơ )cải xoong ( bọn tôi bỏ từ  cải ) Rồi nào là xà lách mềm (   quê tôi có ba loại :xà lách búp, xà lách mỡ,xà lách cuốn) xà lách cứng ( người quê gọi bàng từ nguyên thủy : cô rôn ) , xà lách quăn ( ô dê)  Cà rốt họ cũng xếp vào họ cải : cải đỏ , để phân biệt với củ cải trắng thường được đưa từ Phan Rang vào .

                  .Bà chủ nhà  rất mê ăn sú ,loại rau đặc biệt chế biến được nhiều món qua bàn tay bếp  núc giỏi giang của bà : luộc chấm trứng, xào với tôm khô giã nhỏ trộn bún khô hay mì gói , nấu canh cuốn (từng lá  chần sơ nước nóng, cuộn thịt hoặc tôm vào trong ,nếu nấu chay thì cuộn nấm hay đậu hũ chiên, rồi thả vào nồi nước dùng ) xào thịt heo,và  nộm ( sú  để tươi, nguyên bắp, bào sợi, trộn với thịt ba chỉ, lạc rang, nước mắm chanh đường ớt tỏi,rắc lên ít rau thơm) hay món gỏi thịt vịt ( thịt vịt luộc, chặt nhỏ, trọn thêm nộm sú ), cả món dưa  chua rất dễ làm, mau ăn được, rất ngon  . Nhưng bà gọi nó là cải bắp .Cả cải thảo,bà cũng gọi na ná như thế ,  tức là … bắp cải  .Tôi nghĩ, thôi cũng hợp lý ,vì  nhìn kỹ chúng cũng có bàn con xa gần với …bắp ngô .Cũng thuôn thuôn, có nhiều lớp lá bao bọc xung quanh , cũng chắc nịch trên tay mỗi khi cầm . Cả màu lá cải thảo cũng một màu xanh hoe vàng,pha trắng  như màu lá bắp .

                Nhưng có lần tôi gặp rắc rối . Bà chủ    nhờ tôi trên đường đi học về thì ghé vựa mang về cho bà một cây bắp cải .Trong đầu tôi hiện lên cây cải thảo  và những món bà sẽ chế biến :  chấm trứng luộc, xào bún, nấu canh .Vựa không hề có một bóng phụ nữ .Họ ở đây  từ tinh mơ  hoặc xế chiều , là lúc bọn học trò  đang ngủ hoặc ở trên trường  : mua rẻ những mớ rau bầm dập mang đi về các chợ nhỏ ,hoặc gom lá hỏng vàng để nuôi heo gà , rồi  quét dọn .Đám thanh niên trong vựa những ngày đầu hễ thấy tôi là trêu chọc .Chỉ là những  tiếng huýt sáo,những câu hát bâng quơ . Tôi ở ngoại ô, gần kề lối xóm  có cô bạn thân sớm hôm lo sách đèn .Hai đứa chưa ước hẹn lấy một câu, chưa nghĩ đến mai sau. Hay táo tợn một tí Em ơi trái đất vẫn tròn, chúng mình hai đứa sẽ con gặp nhau  Bài hát ấy, với điệu Bolero rất quen , ngày nào các chú trong nhà tôi lại không một đôi lần ngâm nga . Cả cái điệu cha cha cha  rất dồn dập , nhưng nội dung nghe … bi đát  lắm : Tình là tình như không mà có ,tình là tình có cũng như không.

                    Bọn chúng tôi từ vùng đất quanh năm mát mẻ, được nuôi dưỡng bởi rau củ, cả cái chân chất của người sơn cước,mang về thành phố rộn ràng này một vài … đặc sản ,đó là  khuôn mặt đỏ hồng như táo, mái tóc đen huyền và đặc biệt, thấy đàn ông thanh niên ở đâu là ..lảng tránh, có  đứa còn thấy …sờ sợ (! ?). Từ bé đến giờ ở nhà chỉ thân thiết với cha và anh, đến trường chỉ phe ta ;tôi  có cơ hội  ra ngoài một tháng bốn lần sinh hoạt hướng đạo  không tìm ra đâu bọn vị đực( những anh chàng tuổi 15-18 thường bị vỡ giọng )  đi học thêm  thì cũng gặp  các mái  tóc dài  là chính  .Trường tôi học  ưu tiên cho các cô , từ Ban giám hiệu, các giám thị .Có  nhiều  thầy dạy những môn khó nhai nuốt với dân chuyên Văn và ngoại ngữ như chúng tôi nên ít gặp  ,  có dịp phải  đối diện  đều kính cẩn ,thưa thầy, chúng con , dù đôi  khi thầy chỉ hơn trò dăm ba tuổi  .Không chỉ  riêng trường Việt công lập, mà hệ thống trường Pháp, tư thục  trăm phần trăm dành cho diện con ông  cháu cha,    cũng  “phân biệt” và “kín cổng cao tường” như thế . Mục đích  chính là “nan nữ thọ thọ bất thân” .       

             Riêng tôi còn một lý do khá kỳ cục .Về đến đây,lần đầu tiên tôi bắt gặp  đàn ông …ở trần ! Tôi có hai người anh  gắn bó   gần như trọn cuộc đời với vùng đất được xem nóng bức nhì nhất Việt Nam ,Phan Thiết . Thế nhưng,  trong suốt  thời gian chứa cái lý do kỳ cục này, tôi chưa hề về  miền đất mới, bây giờ là quê ngoại các cháu tôi ,lần nào . Thuở bé, mẹ tôi không cho tôi đi  đâu xa . Đất nước  binh loạn, ra đường lính tráng, xe cộ, súng ống .  Các anh tôi có chụp nhiều hình dán trong album ,những chuyến ra khơi  đánh cá với học trò, đi tắm biển , chỉ thấy ông nào cũng trơ bộ xương cách trí ( hình mẫu bộ xương người trong sách giáo khoa ).Chứ về đến nhà mẹ,ông nào ông nấy khăn áo tùm hụp .

             Ở nhà tôi , mỗi năm cứ đầu mùa mưa, các chú cũng trần xì xuống ao tát bùn,  bắt cá để ao được sạch sẽ, chứa được nhiều nước cho những  vụ rau sắp tới . Họ lặn hụp cả buổi sáng, sau đó co ro chạy vụt lên sân, thoáng trông như những pho tượng đắp bằng bùn đen , ra chuồng heo,nơi đó có buồng tắm, có một cái bếp chất đầy mùn cưa, có nhiều thùng phuy chứa nước sạch . Cha tôi làm nhiệm vụ đun nước, kỳ lưng ,gội  đầu  cho  những bức tượng  ấy .

             Còn đám công nhân vựa rau thì quanh năm vai đồng da  sắt quanh năm .

             Cho nên hôm ấy, tôi len lén dựng xe đạp vào  một góc, bước vào  cuối  nhà kho mà biết rõ ở đó luôn có mớ rau ngon .Tôi thấy có sú lẫn cải .Tôi nhón lấy một cây cải thảo to, đặt lên giỏ xe, phóng chạy.Ra  khỏi khu vực “mất an ninh”, tôi hơi thấy tiếc,phải chi lấy thêm cây sú, vì nhà vựa vắng vẻ, vì giỏ xe còn rộng, vì chiều nay tôi rảnh rỗi , mà bà chủ thích ăn sú hơn .

              Rồi tôi ân hận thực sự , vì bà chủ cần sú chứ không cần cải thảo . Bà la toáng lên . Ông chủ từ nhà ngoài vội vàng chạy vào .Bà vợ phân trần .Tui biểu nó lấy bắp cải ,nó lại lấy… bắp cải (!?)Hiểu rõ đầu đuôi câu chuyện ,ông lật đật phóng xe ra vựa, đem về hai cây sú to .Ông dặn hai phụ nữ  . Bận sau , cả cô cháu phải thống nhất nghe : cải tròn  (sú) cải dài ( cải thảo )

              Tôi buồn lắm. Chiều hôm ấy,tôi mua một gói thuốc lá, kiếm một cuốn sổ và cây bút, rồi  đạp xe trực chỉ vựa rau .Tôi phải đi học tên gọi các loại rau.  Tôi nhớ lời cha dặn :  cái gì không biết thì phải học,phải hỏi.Tôi  phải ráng tự tin lên,thì  ban nhạc  ở vựa rau sẽ không có cớ trêu chọc

               Những con  người  ở đây , toàn là đối tượng tôi lảng tránh –đàn ông,ở trần-té ra lại rất dễ thương.Họ trêu vì thấy tôi cứ thập thò ngần ngại, thấy  ngồ ngộ  .Tôi ngồi giữa đám công nhân lưng trần đỏ au, chân cẳng mốc thếch,  áo quần vá chằng đụp ,có cảm giác chẳng khác chi cùng dọn cỏ, bắt sâu , nhổ rau với các chú, các chị làm công ở nhà .Họ cũng từ nơi khác đến Saigon này để mưa sinh ,Mỹ Tho,Định Tường, Nhơn Trạch .Anh chàng quê ở đây không nói được âm th,như nhỏ  bạn  đu đu của tôi chỉ dùng một thanh ngang . Ở đây không ai kêu cải ..hảo hết á . Cải dài, chị nhớ nghe ! Cải dài nấu với hịt băm, chờ nước sôi hì hả dzô  cả hai hứ .A! món này  hì ở nhà mẹ vẫn  hỉnh hoảng cũng nấu . Đã rành tên rau,họ  còn rành cả khâu chế biến ..  Vậy mai mốt các anh lên Đalat nhớ ghé chỗ tui chơi.Tui sẽ đãi món cây nhà lá vườn này .Họ cười .Tụi này sắp về quê hết rồi . Đi kinh tế mới với ông bà già, với mấy đứa em .Mà cô còn đi học , rồi đi làm , biết khi nào có nhà . Vâng, biết khi nào gặp lại họ . Tôi không nghĩ mình được về lại Saigon sớm thế  , đi thi rồi đi hoc tiếp . Ngôi trường  những ngày tôi về làm  sĩ tử ở  trong khu vực chợ Cầu Muối. Ngôi nhà  của chị Châu tôi trọ học suốt bốn năm ở đầu đường Calmette cũng gần chợ cháy trong chợ Cầu Muối , chuyên bán lá hạt  các loại cho các sản phụ ,người ốm xông  hơ .Tôi vẫn nhớ đến những chàng trai bốc xếp  rau củ ở đây .Họ đi đâu, nhưng các  anh ạ,trái đất tròn, rồi sẽ có ngày gặp lại .

           Cuộc sống và công việc,làm trò, làm thầy,lặp đi lặp lại cứ cuốn hút tôi, vẫn những trang sách ,con chữ, nhưng hình như  chưa hề cho tôi có cơ hội để tìm ra đáp án các từ  về rau cải,.Tại sao người Nam Bộ lại quen gom các thứ rau Đalat về cụm    từ ấy ?

            Tôi nhớ đến câu ca dao : Gió đưa cây cải về trời . Vậy là cải là thứ rau đã có từ lâu của người Việt .Mẹ tôi cũng kể quê ngoại thường ăn rau dưa tương cà quanh năm .Dưa được muối từ cải ngồng .  Có lẽ người miền Nam cũng quen với các loại cải tương tự như thế chăng ?

            Trong cuốn Ngành trồng rau Dalat từ 1928-58,tác giả cuốn sách luôn gọi tên gốc Pháp của các loại rau, nhưng về  giống “cải thảo ”thì ông để trống . Ông giải thích thêm : Người Pháp ít dùng, nhưng người Tàu rất ưa .Vậy giống cải mà người quê tôi gọi là cải thảo,người miền Nam gọi là cải dài, cải bắp , có nguồn gốc từ Trung Quốc chăng ?Lục tung các từ điển,một người bạn dạy ngoại ngữ trong trường không tìm ra gốc gác từ tiếng Anh hay Pháp  của cải . Bạn bảo,sú (chou ) người Mỹ gọi là cabbage , đọc chệch ra âm tiếng Việt nghe na ná …cải bắp !

 Rất nhiều người vẫn quen các gọi như bà chủ vựa năm xưa  .Có bận tôi đau dạ dày, một trang trên báo khuyên tôi ép nước cải bắp ra để uống .Tôi phân vân .Vậy sú hay cải .Tìm ra bức hình minh họa. Sú, cải tròn,  trời a.! Người Việt có cách chuyển âm thật tài .

                       Tôi nhớ ngày đi học,  cô giáo giải thích nghĩa gốc của từ “xì ke” . Danh từ  này có nguồn gốc là hai  âm tiết viết tắt C và G (đọc theo tiếng Mỹ là Xi Ji) Vậy CG là gì ? Là catch girls. Lính Mỹ sang Việt Nam tham chiến thường tìm dùng một loại thuốc  an thần .Nhưng  sau khi dùng , họ hễ thấy đàn bà con gái ( girl) là xông đến ( catch) .Thuốc ấy có tên CG là như thế đó .Người    Việt đọc nhanh là…xì ke !  Nay thì một chùm , xì ke ma túy .

                Tôi vẫn thích nghe cách gọi quen thuộc về các loại rau có một thời là top ten của Dalat. Sú ,lơ , cải .Trong ba loại,  lơ là loại rau có giá trị kinh tế cao nhất, và khâu gieo trồng,chăm sóc vất vả hơn hết thảy . Ngay từ giống, tác giả cuốn sách viết về ngành trồng rau ở Đalat buổi sơ khai kể rằng cha ông được công sứ Cunhac của Pháp biếu, sau đó thì mua từ người Hoa từ Sài gòn, từ người ấp Hà Đông mang tận Hà nội vào, và tự gây  giống những loại rau có giá trị   .Tuổi bé   ,tôi  thường bắt gặp cha tôi cầm một bó que đi khắp vườn lơ đang vào vụ  thu hoạch cuối đông .Ông đang tìm  những cây  có bông  to trắng nhất để làm giống . Khi vườn rau chỉ còn trơ ra những luống đất, đó đây giữa vườn rải rác có những cây lơ được cắm cọc ,giăng giây cẩn thận,gốc được đắp đất chắc chắn . Chúng được tưới nước ,bón phân, trừ sâu kỹ lưỡng .Dù lúc  nỉa đập,làm luống, trồng vụ mới, những “nhân vật ưu tú”này vẫn sừng sững giữa vườn . Rồi đến một ngày, những bông trắng phồng to dần như chiếc bánh  gateau được phủ nhiều lớp kem, bỗng xuất hiện  nhiều chùm hoa vàng li ti xinh xắn .Hoa kết trái ,những quả nhỏ và dài như chiếc kẹp tóc bé tí của các quý bà giữ cho tóc không bung .Hạt  trong quả căng dần,có hình những chùm đậu tí hon . Vỏ đổi sang màu  vàng,nghĩa là đã chín .Cha tôi bỏ ngủ những buổi trưa, dùng con dao díp ( dao có cán thép hình cái nhíp nhổ râu )lưỡi nhỏ và bén cắt gọn từng chùm,đem về ủ kín trong những mảnh bao bố dày .Vỏ thật chín vàng, thế là đem phơi khô ,sàng sảy để lấy hạt .Lúc này, mẹ  sẽ tìm những chiếc chai có vỏ dày, đen để chứa hạt ,nút kỹ, tránh ánh sáng và sâu bọ .Các loại  rau khác ,người Nhật đã đóng sẵn trong những lon hình lon sữa bò ông thọ .Bất tiện vì trọng lượng hạt khá nhiều, hai ba nhà chung một lon, hoặc phải dán miệng lon bằng mấy lớp băng keo . Có hạt rồi,khi gieo cũng phải luôn canh chừng mưa gió,chim chóc ,cả sâu bọ, nên giàn làm cao ,che chắn rất chu đáo .

          Thường nghe nói “yêu hoa,” chứ mấy ai bảo “yêu rau củ” ! Nhưng những người nông dân quê tôi có một tình yêu mãnh liệt dành cho những luống rau, cho từng cây rau .

                                                         Nguyễn Xuân.

cung đường và giòng suói

                           

                                   CUNG ĐƯỜNG VÀ GIÒNG SUỐI   

         Tình cờ hai bà già gặp nhau ở ngã ba đối diện với ngôi tháp sao đỏ của trường đại học  , bà “thiên lý nhãn ”rủ tôi đi chùa Vạn Hạnh, thắp nhang ngày rằm .Chùa nằm khu vực gần Dốc Đá cạnh trường tiểu học Đa Thiện, thế là chúng tôi phải cuốc bộ gần một nửa đường Trần Khánh Dư , từ đó bọc lên Phù Đổng Thiên vương, rẽ vào chùa . Nhà chị Nhụy nằm cách nhà tôi mấy số, rồi đến nhà bà này, nên từ lâu lắm rồi, tôi đi trên con đường này cũng chỉ đến đó  , không  có dịp đi sâu vào trong , dù ngay khúc bọc , vườn nhà tôi nằm ở đó, “vườn trong ”, lũ cháu con  các anh chị làm nhà, trồng trọt ở đây ,   để phân biệt với vườn trông xuống từ sân nhà  cha mẹ , “vườn ngoài”.

      Trong cuốn sách mang  tính chất nghiên cứu về Đalạt của mình, người con ông Xu Hiến, một nhân vật có công rất lớn với ấp Nghệ Tĩnh,viết mấy giòng :Sau khi các lô đất được  phân chia xong, tất cả các lô đều phải cử người làm một con đường tạm vòng xung quanh ấp , đủ rộng cho xe ngựa đi lại , vận chuyển vật dụng xây cất , phân tro …Đó là tiền thân của con đường Trần Khánh Dư ngày nay . Mốc số 1 của con đường nằm ngay dưới chân ngôi trường tiểu học Trung Bắc thân thương của lũ chúng tôi (hai nhóc út, còn các anh chị lớn đều phải đi học rất xa , qua khu giáp Bệnh viện Tỉnh ngày nay . )mốc số 79 (ấp ngày tôi  trưởng thành có ngần ấy hộ, nằm ngay trước cổng trường nữ  trung học Bùi thị Xuân của đám con gái trong nhà )Hai ngôi trường trên một con đường thôn.

     Bây giờ vẫn thế , dù hai bên làng mạc đã phình ra rất nhiều .

     Tuổi bà già này và tôi có hai cột mốc đáng nhớ . Biến có tết Mậu Thân,chúng tôi đang chuẩn bị thi vào lớp 6, biến cố hè 1975, chúng tôi sẽ chia tay ngôi trường ngói đỏ , nhấp nhô vô vàn ô cửa kính . Hai mốc đó cũng gắn với con đường. 

           Thuở  bé (dưới lớp 5)tôi hầu như  không được bước chân vào vườn trong .Có mùa hè thấy các chị rộn ràng mang rổ đi tỉa cây cà rốt,những cây cà rốt bé tí có thể bán được, làm một món rau rất dễ ăn,lạ miệng,  tôi khấp khởi đi theo, nhưng mẹ bảo : Ồ, con ở nhà, quét nhà, rửa chén. Công trạng chi mình mà vô vườn trong  .“Công  trạng chi mình”, nghĩa là không phải việc của tôi , con nít . Chị Nghĩa nheo mắt, như bảo , mi ở nhà cũng có phần mà !

                     Lên lớp 6, có những ngày trời nắng, thiếu một chân kéo dây,cầm vòi, mẹ cho tôi đi cùng .Vườn ngoài số 41,vườn trong số 23 , tôi cứ đếm lùi, những chủ nhân ông rất quen, đồng hương của gia đình . Nhà ông Cu Tâm, nhà bà Hoe Siên, bà Đĩ Khanh, Ông Cháu Trinh …  Cu  và Hoe để phân biệt nhà sanh con trai hay con gái đầu lòng, còn hai tên kia thì tôi chịu . Tất cả mọi ngôi nhà đều quay mặt ra vườn , lưng chừng đồi, để con đường mang tên một vị tướng tài ba đời Trần  chạy vòng quanh sau lưng nhà, mặt đường ngang mái tôn, dịp giáp tết và những ngày nắng to,  người nhà thường mang các lại củ làm dưa món củ kiệu , khoai lang luộc chín lên phơi, rất chóng khô; có khi gặp vài chiếc áo len giang hai tay như  áo mẫu , nhưng coi chừng kẻ trộm áo .

                 Từ nhà tôi đi vào,đáy thung lũng rộng hơn, vườn nhà nào cũng có nhiều mảnh bằng phẳng,ít bị taluy chia cắt như dân xóm ngoài, nên có lần tả quê mình, tôi nhớ chị  Nhụy hướng dẫn bọn trẻ so sánh với chiếc muỗng sứ Giang Tây , thường các bà bán tào phớ ( đậu hũ non ăn với nước đường )vẫn dùng khi mời khách .          Viền muỗng là con đường . Mép muỗng là nhà , vườn và ao nằm trong trong đáy muỗng .

                      Nhà nào cũng có một hoặc  hai ao , đào sát mương , được đào sau khi nhận lô đất chia . Mương chứ chưa đạt mức  “suối”. Mương nằm giữa đáy thung lũng, ranh giới cư dân hai bên mép muỗng, bắt đầu ở số nhà  79 và kết thúc ngay vườn nhà tôi bởi mảnh vườn này nằm ngay đường vòng mép muỗng, ngay vị trí chúng ta múc tào phớ cho vô miệng . Vườn trong nhà tôi không hề được mương đi qua, mà nằm một mép vườn,thế nhưng, nơi đây lại có một mạch nước ngầm vô cùng dồi dào . Cha tôi cho đào hai ao (dân ở đây lại  quen gọi là hồ )một lớn nối với mương, một nhỏ  nằm  giữa vườn, nơi đón giòng nước mạch từ chiếc giếng lộ thiên chảy từ ven đồi về .  Ao lớn nay đã bị lấp để tăng diện tích đất, dựng nhà lồng .Con cháu cứ chia nhau canh tác .

           Những ngày mới vào Đalat lập nghiệp,  đất trồng trọt  được cấp cho mỗi hộ  chỉ là mảnh nhỏ một   sào, trồng khoảng  dưới nghìn cây bắp cải, cách đo đạc của người dân quê tôi . Vì thế, cha tôi và dượng Trí, người anh rể , chạy vạy khắp nơi để thuê thêm vườn . Mục đích cao cả và  đầy trách nhiệm là  làm sao nuôi dạy đàn con trưởng thành .Vườn tận Sào Nam , cây số bảy .Vườn ở ấp Đa Thành,nơi có trường Đống Đa thân yêu của tôi ,  cũng cây số bảy (mốc là trung tâm khu Hòa Bình trên phố ). Vườn gần nhà . Mảnh vườn này  về sau cha mẹ tôi quyết tâm mua bằng được, dù hai cụ biết rằng giá cao .

            Học hết cấp ba, bọn tôi đều đi xa , mỗi  lần về thì  quanh quẩn vườn ngoài ,Bà bạn già lấy chồng tận Bảo Lộc, chỉ mới hồi hương khi ở tuổi “nhà nước cho nghỉ ”. Trước đó một năm, hai vợ chồng đi về, xây một biệt thự  trên đất   người cha chia phần .Tôi nhớ những ngày lửng thửng cùng các chị “đi vườn”(cách gọi ngắn gọn), tôi thường bắt gặp ông bố bét nhè của bà leo lên mái tôn ngồi co ro phơi nắng. Ngôi nhà dài như một trường học, chiếc ao sát bờ mương cũng dài như thế . Tôi thường trông xuống ao , bao giờ cũng gặp người bạn “có đôi mắt nhìn ngàn dặm” vớt bèo, hay giặt giũ, hoặc rửa cà rốt bên ao, áo quần luôn ướt sũng  . Vườn  cho hai ba chủ thuê . Nay ao đã lấp, vườn bán dần , chỉ còn một mảnh nhỏ, dành cho cậu em út không đi làm  nhà nước . Nhà cũng đã thay đổi, nhiều biệt thự xinh xắn , mặt quay ra đường, lưng nhìn xuống ao vườn ngày nào . Mọi nhà đều thế, trừ… nhà tôi .

          Khác với mọi hộ trong ấp, nhà tôi nằm dưới chân đình. Khi phong trào “thượng lộ”với mục đích cho sinh viên trọ học, nhà tôi … bí rị . Chỉ nhà cho đồng  nghiệp, tôi thường đóng mở ngoặc đơn “đi  theo con đường bên hông đình làng, thấy cái mái nhà có tôn bị gỉ đỏ , cửa sổ màu xanh .Không có  phòng trọ .”…Đại khái là thế .

        Ao nhà cũng bị lấp, nhưng lấp muộn nhất làng.   Không thể lập nhà trọ, vợ chồng Cậu Bé phải trồng trọt, chăn nuôi,rất cần ao .Chiếc ao mùa mưa nuôi cá ,thả lươn; ngày nắng nôi  dự trữ nước tưới vườn, nước rửa  dọn chuồng trại .

 Ngày  tôi tuổi thiếu niên, thôn tôi  ở có gần tám  chục   hộ  dân, tất cả đều làm nông, chuyện nước nôi là mối ưu tư hàng đầu . Mùa nắng, nước chỉ có một nguồn duy nhất dẫn về từ đập Đa Thiện, mà thơ ca  vẫn ví von là Thung Lũng Tình Yêu . Tình yêu thì cho không biếu không , nhưng hễ mùa khô đến,sự cho không biếu không ấy gây ra biết bao rắc rối . Nước tình yêu theo con suối lớn,chảy qua thung lũng, giữa những mảnh vườn của chủ nhân hai bên bờ. Vườn mọi nhà đều dành một diện tích bằng bốn chiếc chiếu cực rộng , gần suối, để đào ao . Đáy ao có một bộng cống dẫn nước to bằng cổ tay người lớn .Cống thông với suối. Suối chảy qua vườn ai,  nhà đó có quyền ngăn lại bằng một bờ đập  nằm theo chiều ngang suối để nước vào ao .Ao đầy, thì phải tháo đập, để  nước suối chảy xuống khu phận nhà bên cạnh .Rắc rối xảy ra là lắm khi bị tháo trộm khi ao chưa đầy, hoặc chủ có ao đã đầy nhưng không chịu tháo . Khi tháo đập trên, lại phải nhanh chóng đắp đập dưới thì thời gian nước vào ao sẽ ngắn đi  .Rồi canh ao đầy để còn bịt cống, nếu không muốn nước đã “lấy” được lại chảy ra suối.

    “Đi lấy nước”  vụ rau mùa nắng là những kỷ niệm đẹp của chị em chúng tôi . Khi tôi ở tuổi học lớp nhì ,nhất(lớp 4, 5 bây giờ ), tôi cứ thấy độ chừng ba bốn giờ sáng, lúc mọi người đang còn ngủ say, đã thấy cha tôi  thức dậy . Ông mặc áo ấm, khoác một tấm vải ni lông  đi mưa bên ngoài, chân mang ủng, đầu đội mũ trùm khăn kín mít, tay mang găng  cao su , lọ mọ xách chiếc đèn bão, tay kia  bưng khi thì rổ khoai đã luộc, hay cà mèn cơm rang, và một bọc chăn gối, đi trước . Chị cả, rồi chị Nhụy , rồi tôi,  cũng trang phục  y như thế , cũng tay mang đèn, tay kia  bưng khi ôm  bọc chăn gối , có khi cặp với đầy  sách vở  ,mò mẫm theo sau . Con đường dẫn xuống vườn ngày ấy rất hẹp, lại mấp mô, lại nằm giữa hai bờ ta luy cao, nếu trượt chân không chỉ dập  đầu gối mà còn lăn nhào xuống hố, gãy răng,dập mũi  . Điểm đến đầu tiên là “nhà máy ”,một căn chòi vuông bằng gỗ, có diện tích để đặt  hai bục gỗ, y như bục xây đặt bàn giáo viên trên lớp học, một để  đặt máy tưới, một trải chiếu làm  giường ngủ cho những người đi lấy nước .Một khoảng rộng cất các nông cụ, phân bón  và các thứ lặt vặt khác .Điểm đến thứ hai và sau cùng là bờ mương, lòng mương  . Ao lấp,nhà máy cũng bị tháo dở. Những chiếc máy hiệu Bernard  nho nhỏ chạy bằng xăng hay máy Kubota  kềnh càng chạy dầu diesel biến đi đâu cả . Người ta dùng mô tơ chạy điện, hoặc giàn phun tự động. Dùng mô tơ thì vất vả ở khâu  vận chuyển, nhưng chủ nhà không lo lắng kẻ gian đột nhập .Máy nhà tôi cũng bị ra chợ mấy chiếc.

     Nước suối ngày ấy chưa bị ô nhiễm như bây giờ, là một phần quan trọng trong sinh hoạt hằng ngày của mọi nhà, đặc biệt mùa nắng về . Nước tưới vườn, nuôi cá .Nước giặt giũ, tắm  rửa. Nước cho gia súc .Sau khi tưới vườn, người cầm vòi không quên tha sợi dây cao su dài và nặng lên nhà . Nước được bơm vào các thùng phuy đặt la liệt khắp sân trước, hiên sau . Nước ao xanh lờ lợ, thoảng tanh mùi rêu , đôi khi bơi lăng xăng những con  nòng nọc hay thản nhiên bám vách thùng những chú  ốc nho nhỏ,lũ lạc bầy .Chúng tôi thường tìm cách cho chúng về nhà, ra ao .Mọi người gọi chung là “nước rửa”, còn “nước ăn” thì sao ?

       Khi tôi đang độ tuổi mẫu giáo, nhà chưa làm lại, bể nước chưa có, ba người phụ nữ trong nhà tự giác nhận lấy công việc nặng nề ,khó nhọc này. Cả thôn chỉ có  ba giếng. Giếng xóm trong nằm gần vườn nhà bà “thiên lý nhãn”,cách nhà tôi độ một  cây số đi về , nhưng ngược đường. Giếng xóm ngoài ngần ấy  quãng đường .Còn một giếng bên vườn nhà ông bà Cửu Miên,chỉ cần băng qua hai vườn và ao, nhưng tha được đôi nước về nhà thì chỉ còn lưng thùng  Vì vậy , giếng nhà bà cửu của chúng tôi được bỏ bi, tráng xi măng,sạch sẽ, nhưng trừ người nhà, không mấy ai tìm đến . Giếng xóm trong chỉ là một cái hục bằng bàn thầy giáo,có đóng gạch đỏ  ngăn bùn, nước luôn ăm ắp .  Giếng xóm ngoài mới trông không hề khác ao chứa nước suối mọi nhà, còn rộng thì có thể sánh với nền một lớp học. Người tìm đến từ tinh  mơ đến tối mịt .Ban đầu là ao một nhà , sau trở thành giếng chung .

        Tôi đang sống trong ngôi nhà làm đi sửa lại nhiều lần . Tôi thấy mình đang tuổi lên năm,  ngồi trong  gian nhà bếp nhỏ và tối, trông ra mấy  dĩa hạt hoa păng xê chị Nhụy phơi bên hiên,canh  không cho gà đến mổ . Chị không thích mang đi chỗ khác, sợ gió thổi bay .Ở ảng ,  chị Nhụy đang ì ạch gánh nước về nhà .  Cạnh tôi có một bịch  bánh tai heo, nhưng  chỉ  còn vài chiếc, tôi muốn để dành cho chị cả , đi  học chưa về .Bất ngờ tôi nghe có tiếng chân lép nhép bước đến, tôi chưa kịp quay lại,thì bàn tay của bước chân ấy cầm gọn túi bánh,cho hết vào mồm,nhai rau ráu .Tôi há hốc nhìn, kinh ngạc,tức giận . Bàn chân kia đã nhanh nhẹn bước ra ,  tay không quên đóng sầm khung cửa nối nhà bếp ra ảng, mắt kịp ném cho tôi một tia nhìn chế diễu, miệng mở một nụ cười tinh quái . Phản ứng của tôi là nhón chân,chốt luôn que ngang,quyết không cho chị vào .Rồi tôi thút thít khóc, nhìn cái bị ni lông nằm lăn lóc một góc bếp, bên trong còn vương mấy mẫu vụn,thơm mùi bột,mùi dầu . Lũ gà từ đâu đến mổ lóc chóc những hạt hoa păng xê nhỏ xíu như hạt mè, sản phẩm chị Nhụy  loay hoay gây giống mấy tháng trời. Kệ,ai biểu ăn hết bánh của người ta .Lại tiếng bước chân lép nhép,tiếng thở hổn hển , tiếng tay thò ra giật mạnh của ,tiếng gọi  cấp bách ,giật giọng .Mặc kệ,tôi cứ ngồi như phỗng .

    Tôi nghe bước chân chuyển hướng: chị phải vòng ra  sân mới có thể vào bếp bằng cửa tôi đang mở . Tôi dợm chạy đi nhưng không kịp .Mắt chị long lanh khi trông thấy  mấy dĩa hạt giống đều bị lật úp .  Chị chận đường, hai bàn tay như có cả chục, thò ra , vơ lấy áo tôi . Chị bạt tai tôi hai cái  nảy lửa,sau đó là túm lấy hai bàn tay nhỏ xíu của tôi, tìm mông và phết liên tục mấy cái đau điếng .Vậy mà tôi không khóc. Chị hình như càng điên lên khi tôi cứ giương hai con mắt trên khuôn mặt đỏ ửng , ngang ngạnh nhìn chị . Nhìn quanh , nhìn dĩa hạt giống hoa nằm chỏng trơ,lật úp,hạt vương vãi lung tung, lại   nhìn quanh,có lẽ tìm một đoạn  roi .Tôi nhân cơ hội vùng lên chạy, va phải một bóng người từ ngoài thong thả đi vào . Một bàn tay đỡ lấy tôi,nhưng tôi cứ lao đi .

     Ra đến hiên trước,tôi chui vào nấp trong một khe hở giữa hai phuy đựng đầy nước ao . Lúc này mới thấy mặt tê buốt,mông rát rạt .

     Bữa cơm trưa hôm ấy,nhà tôi có khách,cái người thong thả đi vào, rồi đưa tay ra đỡ tôi . Nếu không có vị khách ấy, chị Nhụy sẽ không tha cho tôi đâu ,dù tôi có chạy lên trời .Khách gọi cha mẹ tôi là cậu mự, xưng anh với tôi ,anh Thạch . Có anh mà mọi chuyện ém nhẹm . Bao nhiêu bực dọc, chị Nhụy đã trút qua hết cho anh rồi  . Hình như trong bữa cơm ,mọi người bàn chuyện làm nhà, xây bể nước .Xế chiều, anh quay lại,mang cho chị Nhụy một gói giấy nhỏ, bên trong rất nhiều hạt giống hoa păng xê , và mấy chiếc bánh tai heo . Bánh hình như vừa làm , những  sọc bột mì trộn trứng màu đỏ,sọc không trộn nằm chen nhau một cách vụng về, nước dầu chiên  còn bám trên giấy . Có hề gì, vẫn là hình tai heo,chị cả thích lắm . Bà Nhụy thì lại  nhìn tôi như mọi ngày. Tôi nhớ anh bảo : hục hặc lắm, về già lại bám  lấy nhau. Chuyện đời là vậy mà .

      Sau tết, cha tôi dẫn chị Nhụy đi vô  Sai gon chữa bệnh thần kinh, tôi cũng được đi hộ tống . Ở nhà , mọi người rục rịch chuyện xây nhà mới , rồi năm sau, lại xây bể chứa nước mưa .  Giá thành hai thứ bằng nhau, mới thấy cái bể nước giá trị thế nào .Thực sự, xây bể cũng là có  thêm nửa  ngôi nhà khác nữa .

     Trước hết , phải dành  năm sáu  luống đất trồng chè mé chân đồi sát khoảng sân sau, khoét  sâu ba mặt,xây chắc chắn bằng đá .Mặt thứ tư của bể sẽ biến thành một bức vách  nhà . Người lạ sẽ không biết chiếc bể  vì nó được nằm trong lòng chân đồi . Khoảng trống giữa bể và hiên sau khá rộng,  được lợp tôn “sáng”,loại tôn nhựa , mặt trời suốt ngày lang thang trong nhà , có  ba bốn phòng ,có chỗ đặt bàn ăn,chỗ học tập ,ngày mưa có chỗ chơi lò cò,rải gianh , chỗ phơi quần áo.

               Đi chữa bệnh về,chị Nhụy bớt căng thẳng hơn xưa, nhưng do việc học bị gián đoạn, chị không còn húng thú mấy với việc đèn sách .Hết lớp 10,chị một mực nghỉ học,ở nhà làm vườn.  Việc đồng áng vẫn bộn bề như xưa, dù một số công đoạn đã có máy móc thay thế , chị không  phải chịu nhiều vất vả , nhưng tôi không hiểu nỗi niềm chị . Đi học vui vậy mà ! Chị ngày ra vườn,tối ngồi loay hoay vẽ vời  bằng bút chì,bằng sơn màu .Tôi nhớ cha tôi có hứa nếu chị học hết cấp ba,cha sẽ tìm cách gửi chị về Sai gòn thi và học ở trường Cao đẳng mỹ thuật Gia định , nhưng xem ra chị không hề  nhiệt tình chờ đợi  .Rồi  một hôm chị không ra vườn nữa .Chị xin tiền mẹ đi học đánh máy, học tiếng Anh để… đi làm .Mẹ không cho,chị đóng cửa buồng,nhịn ăn,xé nát mấy chiếc áo dài xanh đỏ, kiểu dáng  rất đẹp . Ngày ấy, áo nữ sinh  của tôi đều do chị cả may . Chị theo học lớp 4T trên khu phố , may được nhiều loại áo, áo bà ba cho mẹ,áo sơ mi cho cha , may quần tây cho các em, rồi áo dài . Kiểu  áo sau cùng hình như khó,tôi thấy chị chong đèn  mò mẫm nhiều đêm . Áo thường bị phồng lên một túm trước ức , có ủi cũng không chịu xẹp . Chẳng hề gì .Tôi chỉ cần hai vạt bay phất phơ dưới chân là đủ , vì tứ thời chúng tôi đến trường đều có những chiếc áo len dày khoác bên ngoài rồi. Người lớn như chị tôi thường thích “thả eo”,nghĩa là không khoác áo len,những hôm trời nắng đẹp .

          Mẹ cứng rắn cách mấy,cũng thua chị,khi chị tung ra chiêu cuối cùng: nhịn ăn, nhịn uống thuốc .Chị học một lúc hai thứ .  Những ngày làm học trò, chị chọn sinh ngữ chính là Pháp Văn, nay chuyển sang Anh,tôi ngạc nhiên khi thấy chị học rất vất vả . Cha tôi làm ấp trưởng nên được cấp một chiếc máy đánh chữ mới toanh  , mọi khi ông cho anh Thạch mượn,vì anh cũng giúp ông  soạn nhiều hồ sơ giấy má . Chị đòi về,rồi,lại bê sang nhờ anh Thạch chỉ vẽ nhiều  khâu .

          Đùng một cái,chị đi lấy chồng . Phu quân  là anh bạn học thuở trường làng, nhà nằm gần trường . Anh đang đi học trong Sai gòn,một hình thức trốn lính .Cưới xong ,chị sinh liền hai nhóc. Ngôi nhà tạm bợ của chị thường vắng tanh,vì ba mẹ con chị “đóng quân”nhà tôi thường xuyên. Gian nhà bể nước được chị tận dụng thành giang sơn của mình, chỗ trông con,chỗ soạn bài vở, cả chỗ tập “dạy nháp”, bởi bây giờ chị là giáo viên ấp tân sinh ,  công tác ngay ngôi trường  tiểu học  của tôi .

           Những quãng thời gian hai chị em “như chó với mèo”giữa chúng tôi tất nhiên chưa giảm, nhưng dạo chị làm cô giáo,tôi có phần  nể nang chị . Tôi thấy chị bị thanh tra , nay gọi là dự giờ, thường xuyên. Bọn tôi rất nhiều  đứa ,ngày tôi ở huyện,cho  đến khi về trường tỉnh ,thường tìm cách “gà ”bài trước. Chị thì không ,bởi  chị bảo mọi chuyện sẽ bị phơi ra,lúc đó xấu hổ lắm .Chị chỉ dặn lũ học trò nhà quê bẩn thỉu,nhếch nhác chịu khó tắm gội sạch sẽ,vì thầy cô đến lớp , sẽ  chê bai . Trường không có bảo vệ, không có tạp vụ . Một chú gần nhà tôi có nhiệm vụ giữ chìa khóa chung, mỗi sáng đến mở cửa nẻo rồi về .Chiều  quay đến đóng .Thầy cô khát nước  thì sai bọn trẻ về nhà bê lên,nước chè tươi,nước vối . Ly cối là loại ly thủy tinh sang trọng, dùng để tiếp khách,có hình như một quả trứng ngỗng,miệng và đáy đều nhỏ,thân phình ra, trơn bóng, rất khó bê .Bọn nhóc   vụng về thọc cả ngón tay cái đầy cáu ghét vào ly nước đầy,lễ mễ bê lên trường.Nhiều cô giáo nhăn nhó,hắt đổ phần nước bị ngón tay  bẩn thò  vào,nhưng chị Nhụy vui vẻ đón lấy,  điềm nhiên bưng uống .Gian bể ban ngày là lò bánh mì, đêm lại là một chiếc  tủ lạnh khổng lồ. Trần  không có la- phông, sương muối rơi lộp độp ,nhoèn cả trang vở . Vậy mà chị cứ ngồi đó,miệt mài từng  trang giáo án .

          Bể chứa nước mưa ấy là một báu vật vô giá  đối với mọi thành viên  trong nhà, đặc biệt với tôi . Tôi nhiều lần chứng kiến bà bạn già láng giềng này phải nặng nhọc gánh nước từ tuổi học lớp sáu,bảy, thấy bạn len lén múc nước giếng trong lu để hồ lơ chiếc áo dài trắng vừa giặt dưới ao lên, vì nước hôm  đó  do bà dì ghẻ gánh . Có lần bạn tôi bị giám   thị gọi  ra văn phòng vì chiếc áo hồ lơ (nước có pha mực xanh rất thoảng, giúp vải trắng giảm độ ố vàng nhanh )quá đậm . Tôi được một đặc ân bất thành văn là áo dài được giặt bằng nước bể,vào mùa nắng . Tuy nhiên ,phải rất tiết kiệm. Hàng xóm đôi khi không kịp ra giếng quảy nước, tạt vào nhà tôi xin một đôi , lẽ nào từ  chối .

       Tôi vẫn ao ước có một cái giếng đào như giếng nhà chị tôi ở Cầu Đất, như giếng nhà bà cửu Miên. Nhưng do  sợ động long mạch, cha tôi không cho đào.Sau ngày đất nước thống nhất, mẹ được ông cậu đón về  trước .    Quê ngoại thay đổi nhiều, và ấn tượng mạnh để lại cho mà là nhà nào cũng có riêng một chiếc giếng khơi bên hiên .Cha tôi nghe chuyện,vội vàng về thăm quê trong năm,mục đích phụ là … thăm cái giếng . Từ lâu, tôi đã nghe mẹ tôi than thở những năm về làm dâu, công việc nặng nề nhất chính là đi gánh nước xa,rất xa .

       Nhà chị Nhụy cách nhà tôi mấy căn, không có bể . Dạo tôi học lớp tám, cứ tối tối hai lần trong tuần,chị lại bê đồ đạc xuống nhà tôitổng vệ sinh. Phòng tắm nằm trong khu chuồng trại,có bếp đun và rất sẵn nước suối , chỉ  ngại là không có ..cửa che  ,vì không mấy ai tắm ban ngày,  và vì đã có một cánh cửa lớn,cửa chuồng . Có một hôm chị xuống muộn. Không hiểu sao,chị không chịu dùng giỏ rau chận cửa chuồng,hoặc kiếm tấm ni lông che màn buồng tắm ,như các chị làm công trong nhà vẫn làm,mà sai tôi canh chừng . Tôi ngồi chờ hồi lâu thì thấy buồn ngủ,bèn bụng bảo dạ rằng vào ngả lưng một tí thôi,chị gọi sẽ ra  mở cửa . Tôi bèn chốt lại,bên ngoài, ung dung chui vô mùng  .Rồi tôi ngủ quên!

       Anh chồng thấy chị về muộn, bèn  lần xuống  đón. Cả nhà tôi choàng dậy,  bật hết tất cả đèn đóm trong ngoài, bủa đi tìm . Tôi cũng bị lôi ra khỏi mùng, bị mẹ đét cho mấy cái đau điếng . Chị Nhụy được dẫn vào bếp, hong sấy, bôi dầu, ủ ấm. Nhưng chị khóc nức nở, khóc tức tưởi, khóc như lần đầu tiên được khóc, có lẽ là như bảo khóc cho đã .Anh chồng có vẻ ngượng. Mọi người trong nhà, cha mẹ, anh chị, tôi tớ, từ cảm thương đến bực mình, không hiểu vì sao chị khóc lâu và nhiều thế . Đến bây giờ tôi cũng không hiểu ! Nhưng từ đó về sau,  tôi chẳng hề thấy chị rơi lệ,cả ngày tiễn biệt những người thân yêu nhất .

      Tôi vẫn  nhớ anh Thạch  bảo : hục hặc lắm, về già lại bám  lấy nhau. Chuyện đời là vậy mà . Chị Nhụy bận bịu cháu nhỏ , một cô con gái vừa qua đợt ở cữ, sáng sáng đi làm, bế con gửi chị . Nhưng chân chị là chân đi, miệng chị là miệng nói ,mắt chị là mắt …dòm, chị cũng tìm cách tạt qua nhà, xem tôi thế nào .Các con của chị , có đứa sắm cho chị chiếc di động, đứa khác chịu nạp  cạc, chị thường xuyên gọi cho tôi, hỏi han vài câu trước khi đi ngủ . Có cây dây mới leo . Tôi ở gần các chị em dâu, nhưng lúc muốn nhỏ to, thì tìm chị . Hình như chị cũng hiểu điều đó nên bớt bẻ hạnh bẻ họe tôi . Có lần  đồng nghiệp kéo vào nhà tôi chơi rất đông, nhân thể đi ăn cưới ở nhà hàng  gần đấy . Chị Nhụy cũng ngồi vui  chuyện . Mọi người chia sẻ kinh nghiệm khi đi dự giờ : có nhiều người mấy chục năm vẫn một kiểu dạy, góp ý đâm ra xung đột. Thôi, không sửa được người khác thì…tự sửa mình . Một người khác triết lý : Ngoài ta ra, không ai hại ta cả .Dạy tốt,thao giảng ,dự giờ, nỗi ám ảnh kinh hoàng trong mỗi một người cầm phấn , đi dự đám cưới vui vẻ thế, vẫn … không quên !

      Nhưng tôi thấm thía một  điều .Phải, ngoài ta ra, không ai hại ta được cả !

      Những làn ao ,bờ giếng , cả chiếc bể nước mùa mưa chảy tràn như thác, ràn rụa qua bờ đá chỉ còn lại trong ký ức .Nhưng giòng suối và con đường thôn  như  chứng nhân cho bao thăng trầm mọi kiếp người, vẫn cứ  từng giờ đón đưa kẻ qua ,người lại  . Có những ngày buồn, nhưng còn nhiều tháng vui .

                                                                                                          NGUYỄN XUÂN .

    

HẠNH PHÚC .

                                                                              HẠNH PHÚC .

               

           Hăm hai tuổi, giã từ thời con gái, chị theo chồng về sống ở đây,Cầu Đất .

          .Ngày ấy, địa danh này chưa có trên bản đồ trà, cà phê của Việt Nam, mà  nhắc đến ai cũng thoáng chạnh lòng, chốn sơn cùng thủy tận .Không đường sá điện đóm,  xa  trường học ,xa chợ, xa bệnh viện . Muốn đến thăm chị, phải đón  xe lam chạy ba cây số  từ nhà ra chợ,rồi từ đó bị nêm chặt  trong chiếc xe đầu heo,lắc lư thêm  hơn  hai chục cây nữa, mà  đường gập ghềnh, ngoằn nghoèo, rồi cuốc bộ rã rời một đoạn dài,nối từ ngoài chợ Cầu Đất về thôn Đất Làng  . Về sau này, tôi mới hiểu vì sao  chị cả tôi có rất nhiều kiểu dép .Ở trường tôi học ,chị Nhụy dạy lũ  trẻ hát Con ve và con kiến,rồi  Cô bán sữa , nên chị thường bảo  tôi và thằng em út  ngay khi vừa  bị xe đò thả xuống. Nè, bắt đầu nghe, Tang tình ,tang tính  ..Cậu Bé thì thích cô bé  bán sữa mơ mộng , để cuối cùng chẳng còn gì .  Con đường độc đạo  lởm chởm đá, vắt qua những ngọn đồi chập chùng,hai bên mọc đầy cây chổi đót . Khí trời buốt giá quanh năm .Bước đi đâu cũng gặp và chỉ gặp  màu xanh rì của đồi thông, đồi chè, đồi susu . Một đập nước lớn như tấm gương khổng lồ giữa làng cũng phản chiếu màu xanh cây lá càng làm cho cả không gian thêm xanh, thêm lạnh . Vừa đi vừa gào  để thấy quãng đường ngắn lại .                      

            Nhà chị tận cuối thôn giáp rừng thông . Ngôi nhà  có  hai dãy một  dọc nhìn ra sân trước, một thung lũng xanh rì giàn su su , đó là   loại thực phẩm được  trồng  phổ biến ở đây, còn trông ra xa  cũng chỉ thấy  đồi thông; một ngang thì dường như vẫn những lũng   thông làm người láng giềng . Kiểu nhà không hề khác với nhà tôi ở trên ấp Nghệ  Tĩnh, Dalat . Cha mẹ chồng chị là đồng hương của nhiều cư dân trên ấp tôi  . Bố chồng chị giàu có, mua nhà ở ngay chợ  Trại Mát , rồi mua vườn vùng Hồ Than Thở , nên ngôi nhà ở đây   được dành cho  tổ ấm của chị . Nhà tôi thì đã được xây lại từ  trước ngày ông Ngô Đình Diệm bị lật đổ , khoảng năm 1963, còn nhà chị thì vẫn vậy, có lẽ cùng dựng lên khi tôi chưa chào đời . Trong suốt  tám chín năm đầu chị về đây  sinh sống, tôi đang học phổ thông, mỗi tết và hè mới được đi thăm chị, không còn hạnh phúc nào lớn hơn. Chị sanh nhiều con, tám đứa, cứ từng cặp ba năm hai nhóc , thế nhưng trừ gian bếp, mọi thứ ở nhà trên , nhà ngang rất ngăn nắp . Nhà trên của tôi có ba buồng, một của cha, một buồng dành cho hai ông anh cả, gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên, thì nhà chị cũng y hệt như thế . Gọi là buồng, nhưng chỉ là những bức vách làm ranh giới , đủ đặt vừa khít chiếc giường thước tư , bởi bên ngoài, còn đặt một bộ ngựa  ,trước giường buồng cha, và bộ bàn ghế có bốn chiếc ghế gỗ , trông vào giường hai ông anh lớn .Bộ ngựa dành cho khách, bàn ghế cũng thế . Nơi này còn mời khách đến những hôm nhà cúng giỗ , tết  .Trước bàn thờ cũng có một bộ ván đẹp, nơi đặt  mâm cúng, đàn bà con gái không có quyền béng mảng . Nhà ngang của chị không ngăn vách  như trên tôi  , mà là đại bản doanh của phe ta . Sáu cô con gái và chị . Giường đặt san  sát như  ký túc xá .Cửa sổ buồng tôi trông ra giàn ươm cây giống của cha tôi, có một cây ổi trĩu quả, còn của nhà chị trông ra  ảng nước và  giếng , kế bên là mái che rộng và thoáng, ngày mưa phơi áo quần, ngày nắng  có thể bê bếp lò ra đây, đun  nước tắm bằng gộc (rễ) cây chè, hay luộc củ chuối, có khi sấy chè . Sau ảng nước  chị trồng bưởi, có dạo trồng táo tây, quả  có ba màu xanh, trắng, hồng, lại có mấy cây quýt, trái đỏ rực  mỗi độ xuân về .

             Một ngôi nhà  gỗ nho nhỏ giữa rừng thông , hình  như đó là ước mơ thuở ấy của tôi.

              Tôi nhớ  tôi không hề chuẩn bị một điều gì để trở thành cô giáo .Năm tôi học lớp 11, trường tổ chức lễ Hai bà Trưng rất lớn . Lớp tôi có nhiều ki-ốt , bày bán bánh trái ,sách vở .... Tôi nhớ người bạn khá thân,có tài xem chữ ký , được  giáo sư hướng dẫn (giáo viên chủ nhiệm bây giờ ), dành riêng một quầy .Đắt khách, không ngờ . Tôi thì bốc thăm chòi bán mũ thằng hề . Ế kinh khủng . Thấy quầy đứa bạn từ sáng đến chiều  dập dìu kẻ vào, người ra , tôi bỗng có ý định nhờ xem hộ , không phải cho tôi , mà cho   chị Nhụy .Vì tôi có mang theo một cuốn sách  để có thể vừa coi quầy,vừa giết thời gian .Sách chị  Nhụy mua, ký tên chị . Thế là tôi  bê cuốn sách cho cô bạn bói . Quay về, thót tim . Vị giáo sư hướng dẫn đứng ngay trước quầy . Bà ném cho tôi một tia nhìn mà đến bây giờ nhớ lại,tôi vẫn rùng mình, khiếp hãi .Rồi bà ngoay ngoảy bỏ đi. Bài kiểm tra môn Văn (bà cũng là thầy dạy) của tôi sau đó  có hai con số .Số 12 (tương đương điểm sáu ngày nay)bị  gạch chéo, thay vào đó là con số 08 (điểm 4 ngày nay)Lũ chúng tôi chọn ban C , đứa nào cũng chăm chỉ , nên đám bạn đều ái ngại  và im lặng . Điểm hạnh kiểm năm ấy,  thật đáng đời cho kẻ   bị   điểm 4 môn Việt Văn , tôi bị xếp hạng thứ , như hạng D bây giờ vậy .Nhiều đứa hưởng hạng bình , mà khung thông thường là bình thứ . Thông tín phiếu cuối  năm, nên tôi cũng không phải đưa cha ký .Tôi cất lên tận rầm, nơi mẹ tôi thường gác những đồ ít dùng đến .Tôi dằn vặt một thời gian,đầu tiên là cuốn sách mang theo , rồi trách con nhỏ bạn khiến  tôi bị cám   dỗ .Nhưng sau đó, tôi bỗng thấy tính tình chị Nhụy dễ thương hơn, vì chị bớt nóng nảy hơn trước  .Đại khái là chữ ký của chị có hai chữ n và hai chữ t (chị luôn cho rằng tên chị phải là như  hai ông anh, Thái Nhụy cơ) . Bốn chữ ngang hàng nhau,  nàng còn thêm một nhát chữ t cắt ngang bốn chữ luôn . Mới nhìn đã thấy  ... ghê , nhưng chả ai dám góp ý cho chị,trừ mẹ tôi, mà mẹ thì không biết chữ .Tôi bèn, tranh thủ một hôm chị vui , bảo rằng thì là ...Chị  nghiêng tai ,lắng nghe, rồi đổi sang  chữ ký khác .Tôi lấy điều đó làm “giải an ủi”.Nhữ ng  ngày ấy dù cha tôi có gợi ý học sư phạm ở đây, rồi ra dạy gần nhà, vì ông thấy lũ con vắng dần, nhưng tôi cứ lờ đi , lòng chồng chất  bao nỗi xót xa, cay đắng  .

                 Nhà gần viện Đại hoc, tôi chỉ khao khát học khoa Anh văn ở đấy,còn những gì nữa thì ... chưa kịp   vẽ vời, thì đã thấy mình  ngày  ngày vất vả với bao nhiêu là chữ,là vần , là âm thanh tiếng mẹ đẻ, còn đám học trò thì cứ nghệt mặt ra, ngỡ  bà cô đang nói một ngôn ngữ nào rất lạ .

      Một ngôi nhà gỗ nho nhỏ giữa rừng thông.

      Buổi sáng ở Cầu Đất sương mù tan rất chậm .Trên ấp tôi, sáng sáng phải dậy sớm, mang áo  dài ra hong sương, để kịp ủi đi học . Áo giặt phải  phơi thật khô, bởi cất vào tủ lúc áo còn ẩm rất nhanh chóng bị mốc . Than nóng không sẵn, nhất là khi nấu bếp tây, phải chờ mỗi sáng đun cám  heo , chất thêm mấy vỏ cây củi dẻ - củi thông không bao giờ cho than đượm vì thân thông chứa rất nhiều dầu –mới có than  đỏ rực, nguyên khối , gắp từng mảng to xếp vào chiếc bàn ủi con gà , đưa nhè nhẹ lên tà áo trắng  Mùi vải thơm, mùi than nồng, mặc lên người còn nghe cảm  giác ấm áp trên tay, trên cổ , trên lưng . Cả tấm áo lá mỏng may bằng vải tuyn trắng cũng ủi nóng, nên đã khoác thêm áo len dày, vẫn  có niềm thích thú con gái rất riêng . Ở nhà chị thì có thể hong áo muộn một chút . Chiều dường như ở đây cũng xuống rất nhanh .Bên rừng thông ,chiều đã đến từ bao giờ. Tôi  thường men ra sau ảng nước, nhìn xuống mấy cây táo,bụi quýt , rồi trông ra xa , chỉ vài bước chân, những cây thông thân chỉ vừa một vòng tay  người, nhưng dáng rất cao , rì rào trong gió hoàng hôn . Những mảng tối lan từ ngọn cây, qua những  cành lá , đến thân cây, gốc cây , rồi tỏa ra khắp mặt đất .Buổi sáng thì nắng men theo  mặt  đất lên cành và  sáng lóa cả đồi thông .Thông mọc thành rừng dày nên không được thắp nến như tôi đã nhiều lần ngắm thông gần nhà, mỗi khi chiều về . Một cây thông lẻ loi bên hiên nhà . Tôi có người học trò , vào đại học chỉ sau tôi vài khóa, có dịp  ghé thăm tôi , đã  ngẩn ngơ trước dáng cây vừa hiền lành, nhẫn nhục,vừa lầm lì gai góc, và khắc vào cây, tôi không rõ chữ gì . Anh ta thích thú với câu thơ “Làm cây thông đứng giữa trời mà reo”, lấy gmail là cây thông nữa .Nhưng anh ta chẳng có cơ hội ghé lần thứ hai . Anh bận lập gia đình hai lần ,rồi bỏ dở  công việc mưu sinh  vì lý do nào đó,cuộc sống anh ta như một cái giá phải trả . .Cái nghiệp, tôi nghĩ là thật đáng cho anh ta . Cậu Bé làm nhà, cây  thông bị đốn . Thôi,thế cũng hay .Người học trò ấy,  tâm hồn   thật khủng khiếp và ghê tởm  , một nửa người , mà một phần của quỉ dữ , không thuộc trái đất này. Hơn cả những gì gọi là trái nhân đạo và chính nghĩa .   Nhà văn Nguyên Ngọc tả nhựa xà nu, một loài thông mọc ở Kontum, nhựa thơm mỡ màng. Thông Cầu Đất thơm  dìu dịu từ lá, có lẽ thế .  Chúng tôi ,dì và  cháu một đám sàn sàn, bẻ những cành nhiều lá, leo lên ngồi ,  rồi trượt theo con ngõ  đất nện  dốc dựng đứng . Đứa nào  tham lam,bẻ thật nhiều cành, thế là mủ  thông bám đít quần, phải bôi dầu lửa mới tẩy hết .Đứa nào khôn ngoan và khéo léo tước nhiều lá, quần có xanh một chút, nhưng mùi lá thơm phảng phất hương dầu khuynh diệp    đi đâu cũng theo cùng .

.     Mỗi dịp tết về thăm chị, sau này  dù công tác xa nhà, tôi vẫn đến với chị .Động tác đầu tiên tôi đến nhà là xắn quần, vén cao tay áo để ... rửa chén bát . Nhà đông con ,anh bận công tác , chị bộn bề việc nhà, việc vườn, việc trường, nên dường như cuối tuần mới ... rửa chén một lần . Bếp nhà chị ,thật đáng mơ, thật rộng ,thật thoáng, thật sáng sủa ,khác với kiểu bếp ở xóm tôi, vừa hẹp,vừa tối, lại đầy mò hóng . Ngay bên bếp là  ảng nước , đặt sát một cái bể gạch nho nhỏ chứa nước mưa Nồi to, soong nhỏ,chảo ,quánh ... chồng chất trong một góc ảng .Ngày ấy chưa có bếp điện, nên việc nấu cơm đối với lũ con chị, hai ông con trai mới chớm  tuổi thiếu niên, không dễ dàng , Cháy sém,thay nồi khác . Rồi soong kho cá, nồi nấu cháo,cả nồi luộc khoai đáy cháy đến mấy tầng . Tôi hì hục cọ rửa,mà vẫn thấy vui ,chỉ một điều: nước rất sẵn. Tôi nhờ đám nhóc bê hết nồi soong ra  hiên,nơi có mấy bụi quýt . Giếng không sâu mà  nước rất đầy và trong .

                Còn hăng hái hơn ,thì ra sân .  Hai chiếc vòi lớn luôn buộc sẵn những ống dây dài , để nối ra nhà vệ sinh cuối đồi thông , để tưới giàn su ,tưới vài luống rau thơm trên sân, để  người ra vườn tiện rửa nông cụ, chân tay , cũng tiện để lũ con gái gội đầu những trưa nắng ấm .Nước từ đập  đầu thôn chảy về . Trong cuốn sách viết về người cha ,Đalat và ngành trồng rau ,tác giả Nguyễn Thái Hai  đã dành hẳn một trang cho công trình thủy lợi   hiếm hoi nơi quê chồng chị tôi như sau  :Khu Đất Làng tuy xa xôi , dốc nhiều nhưng nguồn nước rất dồi dào .Khi phong trào dùng máy bơm nước phát triển,  nông dân ở đây đã biết dùng phương pháp ống hút (siphon)  để tưới rau , không tốn chi phí cho máy bơm, xăng dầu .Nước được dự trữ trong một  hồ lớn từ trên cao, người ta đặt một ống nước sâu trong hồ với crépine. Đây là một bộ phận bằng ngang ,có những rãnh lọc, không cho rác rưởi chui vào ống làm nghẹt gương sen khi tưới. Phía trong crépine có một trái banh tròn nhẹ, khi nước bị hút thì nổi lên để nước chảy qua ,khi không dùng thì trọng lượng rớt xuống bít lỗ  crépine, giữ không cho nước thoát ra khỏi ống .Chỉ cần giữ nước trong ống mồi này đầy khoảng 2m-3m  từ mặt hồ, khi mở van nước sẽ chảy tự động hút nước dưới hồ ra vòi tưới .Khi tưới nước,càng xuống hố sâu, áp suất nước trong ống càng mạnh, nước phun càng xa. Nước phun xa khi tưới rau củ,   còn chuyển qua hệ thống ống sắt dẫn về từng hộ gia đình, nước rất mạnh.

                           Ông không nhắc đến một hệ thống nước như thế ở vườn nhà tôi, mà chính ông bỏ công sức lắp đặt. Mảnh vườn ấy, trước 1954 do người chú của ông đứng tên . Sau đó, người chú hồi hương, cha tôi thuê lại làm , rồi đến khoảng đầu 1970, ông bà quyết định mua hẳn, còn người bán tất nhiên là ông cháu,con trai ông  Xu Hiến. Một mảnh vườn đẹp như mơ ,vì chẳng hề có một bậc taluy nào cả , lại sẵn nguồn nước trời cho vô tận .Mẹ tôi kể rằng khi ông bố về Bắc, ông con trai ở lại với ông Cửu Miên, học trường Pháp , lấy nguồn thu từ mảnh vườn đó . Ông  đã cho xây một cái bể đá lộ thiên ,trên mạch nước ông phát hiện ra dưới chân đồi,  một công hai chuyện . Thứ nhất là có nước dùng cho những nhà gần đó,thứ hai là phục vụ cho việc trồng trọt . Từ nguồn nước ấy, hai hộ bên cạnh , những phú nông ngày ấy, luôn có ý định cùng mua mảnh vườn để chia nguồn nước . Mẹ tôi đã cố gắng đi bước trước . Bà trở về với nhiều đêm mất ngủ . Khi trong  ngôi nhà chỉ còn hai mẹ con ra vào, bà vẫn minh mẫn và khỏe mạnh, mẹ tôi bảo : hơi đắt, nhưng nhất quyết phải mua cho được . Tôi an ủi, mẹ ơi, thứ nào cũng có giá của nó .Mọi thứ đều có cái giá của nó .

         

     Chảy qua những ống dẫn nước bằng sắt, giòng nước  Đất Làng  giữa trưa ấm nóng . Kê đầu vào gội  , vẫn có cảm giác ở tiệm tóc, vì không phải đun nấu,pha chế, không cần nhờ người dội giùm, nhất là cứ tha hồ mà xả ,chẳng ngại tốn kém .

                  Tôi mơ về ngôi nhà nhỏ bên rừng thông những ngày mùa nắng, những ngày trời mưa .

                  Mưa sao mà buồn .Chỉ thấy  đất  và trời cùng một màu xám, ngỡ sương mai bám mãi không đi .Không gian mờ mịt . Nước dưới chân xăm xắp ,  tê buốt  .Một chú bé hối hả lùa bò về, chạy lăng quăng giữa mưa .Đàn bò bị ướt, lông dính vào da, trông thật tội nghiệp . Chỉ mới ban sáng, tôi bắt gặp chúng đi qua ngõ nhà chị tôi,những chú bò lông đỏ mềm như tơ , bụng  tròn tròn,bắp chân mập mạp . Tôi một lần cũng bị mắc mưa như thế ,vì mải đi kiếm nấm mèo .Những tai nấm nâu, mọc loăn xoăn trên những thân cây mục bên gốc thông , mát lạnh trong bàn tay , mở ra thấy nhơn nhớt.  Đã đầy gùi mà cứ muốn hái mãi, vì trong đầu tôi có một dự tính rất lớn lao : phơi khô,để dành, làm bánh gói (bánh giò). Có thể làm quà cho hàng xóm,cho mấy đứa bạn học ngoài chợ tỉnh . Gió đổi hướng, đó là kinh nghiệm lũ trẻ,chứ tôi chỉ vốn quen nhìn mây trời, mà trên đầu tôi ở đây , những ngày mùa mưa, mầu tròi chỉ một màu xám . Tấm áo len sũng nước như thể vừa lôi trong chậu ra,chưa kịp vắt để mang phơi .Nấm nát bét,   đổ ra gốc cây trông như mớ đông sương trộn màu cà phê .

              Tôi sụt sịt ho .Buổi tối chị cả sợ lũ cháu khỏe như trâu của chị lây bịnh,cho tôi lên nhà trên, nơi bộ phản giành cho khách . Chị ngủ bên giường ông chồng đi đám cưới xa hôm qua, đầu giường kia là hai nhóc trai của chị, hơi thở đều đều, mà tôi trằn trọc mãi. Kinh nghiệm về nhà chị phải có một cây đèn pin, tôi nhè nhẹ cầm  đèn xuống bếp kiếm nước uống .  Từ nhà trên, xuống bếp, tôi qua gian buồng  thờ .Một tấm vải  màu đỏ làm màn , bên trên tấm  phản đặt ngoài màn, trước bàn thờ , chị tôi có đặt một ngọn đèn dầu hột vịt, ánh đèn vặn nhỏ, tôi bỗng có ý định đun lại cháo , vì bỗng cảm thấy đói . Nhưng tôi vừa đặt tay xuống chân đèn để  bưng đi, ánh đèn bị chao và vụt tắt .Thế là xong, biết tìm diêm quẹt ở đâu,vì tôi vẫn thấy trước bữa cơm, một đứa cháu nhướng lên ngọn đèn luôn cháy đốm  đặt trên kệ tủ, châm một ngọn rễ thông vào đấy .Thôi uống nước nóng cũng được. Tia đèn pin loáng qua màn,tôi bắt gặp một hàng chữ  viết tay, rất rõ , trên vách. Nhân đạo,chính nghĩa .Ngày ấy tôi vừa học xong lớp 10. Hình như tôi chưa nghe  quen những từ này .Tôi rót hai ly nước to và nóng hôi hổi, đèn kẹp nách, lum  khum bê vô mùng , trong đầu cứ lầm thầm, nhân là người,còn nghĩa ,rồi đạo .. Tôi nhớ ngày lớp bảy, học một bài  giảng văn tả người quàng tấm lụa màu tam giang . Tôi tự cắt nghĩa là “tam là ba, giang là sông . Vậy đây là màu ... xanh lá cây đậm”.  Cô giáo bật cười và cười rất thú vị ,còn tôi mặt mũi đỏ ửng . Về nhà, cha tôi vội vàng cho chị Nhụy tiền ra nhà sách mua cuốn từ điển Hán  Việt, lý do là ông có việc cần . Ông dấu biệt điều tôi than thở với ông , cả anh Thạch cũng không hay biết gì cả .Nhưng mấy kệ sách của chị tôi (tôi đã lục lọi kỹ mỗi lần về đây chơi) không có cuốn từ điển nào  na ná như thế .

        Tôi ấm ức khi hiểu rõ nghĩa hai từ ấy, lúc mang   nỗi oan đi coi bói. Tôi bắt đầu tò mò tại sao vách buồng thờ nhà chị tôi  lại có những chữ ấy . Miền quê chị tôi về làm dâu ngày ấy là căn cứ địa cách mạng, nam nữ trong thôn tham gia du kích rất đông. Người anh rể có một chị  và em gái thoát ly, cô em đã hy sinh , mộ  đặt trên đồi cao,sau ngày hòa bình được đón về nghĩa trang liệt sĩ tỉnh .Có lẽ là bút tích của các cô chăng?

       Những ngày tháng 7. 1975, chúng tôi học nhiều  nội dung mới ,  vội vàng và lo lắng vì kỳ thi cuối cấp sắp đến vào dịp Trung thu . Một chiều mưa ,  lớp tôi đón một vị khách thật đặc biệt đến dự giờ,  Đại tướng Võ Nguyên Giáp .Tiết học môn Anh Văn  được tổ chức trong phòng nhà thí nghiệm Lý Hóa, nơi đây có  những phòng học rộng và sáng sủa . Cô giáo  đã cứng tuổi,song vẫn tỏ ra lúng túng vì có khách đặc biệt, phần vì  bài học thật mới, chúng tôi vừa   được báo  chuẩn bị ban  sáng. Tiết  học dịch văn bản.  Bài chương trình đề ra  là Tuyên ngôn độc lập .Tất  nhiên, rất nhiều đứa chưa kịp mở ra . Tôi mới tranh thủ tra từ điển đến  hết đoạn Bác Hồ nêu  những điều cơ bản trong tuyên ngôn của Pháp,  nên cũng khá lo lắng .

          Thoạt tiên, cô đọc văn bản gốc một lần.  Tôi có cảm giác nhờ khâu đọc văn bản này, người thầy chúng tôi đã tìm được sự bình tĩnh và chủ động.Và kìa !  Khi cô vừa cất giọng thanh thanh “Thưa đồng bào”, thì tôi  bỗng thấy áo mình có bàn tay ai giật mạnh sau lưng .Ngoái cổ nhìn, thấy cả lớp đều rục rịch kéo áo nhau đứng dậy. Còn vị khách và người cần vụ đi theo cũng đã đứng nghiêm tự bao giờ, vẻ mặt vô cùng thành kính, nét nhìn tôi chỉ gặp những lúc chào cờ .Tim tôi như ngừng đập . Chúng tôi chỉ ngồi xuống khi bản Tuyên ngôn được đọc xong.Tôi nhớ toàn thân tôi như nóng bừng khi nghe cô giáo dịch đến câu: Hành động như thế là trái với nhân đạo và chính nghĩa . Tôi có cảm giác nỗi oan xưa đã  được giải thoát .

             Từ ngôi nhà gỗ giữa rừng thông, mảnh vườn  dồi dào nguồn nước, tôi đi thật xa . Cũng nhiều điều  khiến tôi trăn trở về hai từ “nhân đạo,chính nghĩa .”Những ngày sắp sửa về vườn vui thú cỏ cây, tôi thấy mình an ủi mẹ và mỉm cười  trước cuộc  đời xem ra không mấy bằng phẳng của mình . Mọi thứ đều có cái giá của nó. Ở  La ngà ngày ấy, có lúc tôi mừng hụt, ngỡ sẽ được điều lên tỉnh làm công tác phụ trách Đội, nhưng rồi lý lịch có người cha làm trưởng ấp , và ... đành thôi . Về   Đalạt, hai lần nín thở,ngỡ sẽ   đứng ngoài cổng ngâm nga mà  thôi,vì  khuyết điểm là  đi nhà   thờ. Giáo viên theo đạo trong trường cũng lác đác một vài người.Họ rất sùng bái  tôn giáo của họ , và tôi thấy họ hạnh phúc ..Tôi chỉ biết tìm đến cửa nguyện đường để  chữa bệnh thể chất , đó là lý do duy nhất . Nhưng sau cơn bệnh ngỡ ngã ngựa ,tôi cứ tâm niệm : hãy can đảm, kiên trì và vững vàng, thì nhân đạo và chính nghĩa sẽ đến . Và điều ấy cứ ngày một đến, rất rõ,tưởng như có thể sờ nắm được.Sức khỏe ổn định, tôi dường như chưa hề khiến đồng nghiệp  phải lo lắng khi  cùng nhau gánh vác  công việc chung  . Nhiều người bảo tôi có lòng tự trọng , nhưng tôi có một niềm tin, đừng làm gì trái với nhân  đạo và chính nghĩa .

           Sau ngày mẹ đi xa , tôi bỗng có ý định khăn gói xuống định cư ở Cầu Đất . Cảnh ngôi nhà  rất quen , cũng nhà  trên ,nhà dưới,   có rừng thông,có đồi chè , không khí mát lành. Chị cả là bản sao của mẹ, như người đứng trước gương vậy . Chị hiền dịu, thường chiều tôi như mẹ .Ngày con bé ,tôi luôn bám lấy chị .Nhà tôi mùa mưa về bỗng trở nên một ốc đảo, những con đường đến trường, ra chợ  đều  lầy lội, hầm hố . Lớp mẫu giáo của nhà chùa,nhà thờ mở ra ngay trong khuôn viên thờ tự, rồi trường tiểu  học cũng thế,  đều nằm cuối những con đường đất biến ngay  thành ruộng sình ngày mưa . Có hai con suối trên đường đi, đã có đứa trẻ  bị chết đuối  .Chị phải cõng , vì chị Nhụy có trách nhiệm với thằng út .Tôi thấy chị bận rộn vô cùng, nhưng lúc nào cũng chu đáo mọi chuyện. Hồi ấy có lớp 4T (tương đương như 4H của Mỹ,  dạy các kỹ năng về nấu ăn, may vá  giữ gìn sức khỏe,giao tiếp,cả chuyện tiền hôn nhân nữa ) cha tôi khuyên chị tham gia .Thế là chị đi ngay .Chị Nhụy thì né . Món ăn đầu tiên chị học là  xôi lạp xưởng .Nhiều người chê chỉ vì không quen ăn lạp xưởng , nhưng cha tôi rất thích,thế là lâu lâu chị lại nấu . Có món bánh nướng, chị đem lò vào trong buồng, giao cho tôi canh chừng,vì để ngoài bếp,nhiều con mắt thò vào, hết linh nghiệm . Tôi được chị tin tưởng đến ...mức độ như vậy !

          Nhưng chợt có đứa con gái út dẫn con về sống chung,vì người chồng  bộ đội thường xuyên vắng nhà .Tôi không có cơ hội dọn nhà . Các ông anh biết được ý đồ của tôi, họ buồn, tôi bỗng ân hận.  Tôi đã có ý nghĩ trái nhân đạo,chính nghĩa. Nhưng họ đâu có biết tôi muốn dọn nhà vì ...chị Nhụy .!

         Bà “thiên lý nhãn” rủ tôi về miền trung  làm công tác thiện nguyện. Đến Đà nẵng,bà nổi hứng đòi về, tim tôi cũng bỗng   bối rối . Chợt nghe một bà khác bảo : Mẹ chồng Mụ D. ở thôn Vĩ dạ . Mi dạy Văn thì cũng nên đi cho biết, rồi về có  đứa học trò mô hỏi  thì kể . Chiều tà, xe chạy chầm chậm qua Cầu Phù Lưu , nối cồn Hến với Sông Hương , rồi dừng lại  trước một ngôi nhà cổ . Tôi gọi là nhà cổ, vì bước vào phòng khách, tôi có cảm giác  như đang ở trong nhà mình. Bộ bàn  ghế bé xíu, đủ chèn vào bốn chiếc ghế gỗ có tựa nhỏ nhắn, sơn nâu đỏ,lâu ngày lên  nước,đó là bàn và ghế tôi vẫn tiếp khách . Gian thờ buông màn kín. Hai bên  sau vách ngăn cũng hai chiếc giường gọn gàng. Một bộ phản trước gian   thờ, một bộ khác  đối diện với giường nằm. Một lối đi giữa giường ngủ và bàn, dẫn đến  cửa lớn, từ đó thông ra  đầu hồi nhà, cũng có một bụi trầu, mẹ tôi thường hái mỗi chạng vạng .Nhà trên của tôi !.Người mẹ gầy,tóc bạc, cài lên bằng một chiếc băng - đô nhựa, từ vườn  vào với một rổ khế . Thấy chúng tôi ,bà hân hoan, để mạ đi nấu cái chi ăn .Cô con dâu khoát tay, dạ thôi, tụi con đi bây giờ, ghé thăm mạ chút thôi.Chị quay sang chúng tôi, giải thích,hồi đầu tháng đã về ở chơi với mạ  mấy tuần . Bà ngỡ ngàng , vẻ sững lại, là ánh mắt ,nét mặt mỗi khi các anh tôi vội về qua nhà . Ô, đi chừ à !  Mới thấm thía  nhà thơ Quảng Bình xốn xang trước lời mời như trách nhẹ   Sao  anh không về chơi thôn Vĩ ?

         Lễ Phật Đản ,Giang đu đủ bỗng điện sang rủ tôi đi Cầu Đất. Xuống đấy, phải chuẩn bị ở lại đêm. Nhà chị bây giờ đông người rồi, vì cậu út của chị  đã chuyển từ Sài gòn về Đalat làm việc, cưới vợ, vừa sinh  baby .Mà hình như lâu rồi tôi không xuống đây thăm chị .Tôi nhớ trước đó, nhân có một người học trò cũ có xe hơi về Nha Trang,tôi đi nhờ một chặng xuống  đây, không ngờ anh ta cũng tạt vào .Chị nhìn nhìn rồi khẽ bảo tôi : trẻ quá .Tôi ngơ ngác , sau rồi phì cười, mới biết chị đã già .Chị ngỡ anh chàng này là ... Tôi bỗng thấy   ngại  đi thăm chị . Đi xe đò thì rất nhiêu khê, đi nhờ thì ....thế đấy! .Bây giờ ,tưởng Giang chở, ai dè ra đầu ngõ, gặp hai ông “tăng dưỡng sanh”ân  cần chào hỏi, tôi bỗng chột dạ .Y như rằng, trông thấy Giang cứ bíu lấy ông tăng kia, còn có một tăng khác chớp cơ hội là đi cùng tôi , chị lại khẽ thì thầm : già quá . Hôm ấy   đường về Cầu Đất đang được làm lại,bụi cát mù mịt,cả bốn người khách như vừa từ trong lò bột mì đi ra,  trông bốn lão đều hom hem ,hốc hác.  Giang nghe được,  cười rũ rượi, đến độ phải ngồi  thụp xuống đất .Tôi cũng  cười . Hai ông già kia  có vẻ ngạc nhiên. Trên đường quay lại Dalat trong chiều hôm đó, Giang dành chở tôi . Bà ta bảo : Quyền huynh thế phụ, ả mi  ô kê là được rồi .

       Phải chăng đây là hành động nhân đạo và chính nghĩa ?

                                                                Nguyễn Xuân .