LET BYGONES BE BYGONES ?

 

 

  Những  ngày     hai miền nước  ta   vừa thống nhất,  cha con tôi vào thăm   gia đình  người chú  từng có  mấy chục năm  sinh sống ở trong  Nam , nhân chuyến công tác  đầu tiên của ông, một kỹ sư   nông  nghiệp  thâm  niên   ngoài  Bắc .  Thoạt tiên   hai  bố con chỉ ghé chơi,  vì tôi còn  bận ôn để thi đại học vào dịp tháng  bảy năm ấy ở ngoài Hà  Nội  ,   và công  lệnh của bố tôi được  cấp trên  ký đi công  tác   miền Nam trong   độ hai tuần .

Hai bố con tôi được      giới thiệu đến trọ trong một    cư xá  ở đường Hai  Bà ,đối diện với  khu   nghĩa trang  nổi tiếng    rộng lớn ở thành phố này,  nghĩa trang  Mạc Đĩnh Chi .  Cư dân ở gần đó bảo “ nghĩa trang nhà giàu”, khiến kẻ ở xa  đến  như tôi  khá tò mò . Những phòng kế  bên đều  có   nhiều cán bộ từ   Bắc vào,  mỗi người một việc,    vì   tình hình miền Nam lúc ấy    còn  bề bộn  nhiều mặt. Tôi nhớ phòng  kế   có  một  chú  nom  trẻ hơn  bố tôi nhưng đã bị chứng huyết áp cao. Cách chữa của chú là ngoài thuốc uống đều,thì chú ăn cà chua.  Chợ  Tân Định cũng gần đó, chú mua cà chua   chỉ lựa vài quả chín, còn     rất nhiều quả  ương,quả  hườm hườm .   Cửa sổ  có  nhiều khung kính   tràn ngập  nắng, chú xếp  cà chua ở đó,  trái chín  vừa tầm tay,trái xanh thì  để xa một chút. Cứ khi nào   hàng quân cà chua  chỉ còn vài trái, chú lại lẳng lặng ra chợ tìm mua vài  ký khác . Sẵn cà chua, nên khách đến cũng được mời ăn cà chua  chấm đường,bữa cơm có món cà chua   chấm mắm ..  Tôi     vừa từ  Hà Nội vào, bạn bè chưa có, mấy đứa em nhà chú thì toàn là con trai,     khó  bắt bạn, còn bố tôi thì     chỉ tạt qua        khu   cư xá này,ông lao xuống các tỉnh   miền Tây Nam Bộ,nơi có  những cánh đồng  bát ngát cò bay thẳng cánh,  rồi tối tăm mặt mũi vì công việc. Chú hàng xóm có    “bàn cà chua “ trái lại, chỉ   ra khỏi nhà vào buổi sáng,chiều tối lại ngồi vào bàn  viết   viết,   rồi  ngồi thừ người  suy tư. Có hôm rỗi chú cháu rủ nhau qua   thăm   nghĩa địa , khi    về chú lại  ngồi vào bàn,gõ máy chữ   rào rào  . Chú ấy là nhà báo .

 Những lúc chú nhà báo rỗi  , tôi được phép ôm sách qua,    nhờ chú chỉ bài cho,  ngắm nghía gian phòng của chú, cũng y  hệt phòng bố con tôi,có  khác là  dãy cà chua. Nhưng tôi chú  ý một    dòng chữ tiếng Anh   viết bằng  bút mực  khô,ở miền Nam  ngày ấy  gọi là bút  nguyên tử,  chữ  thường trên khung gỗ . Let  bygones  be   bygones. Tôi vốn là cái đứa  “ dốt đủ thứ “ ngoại ngữ thì tòm tèm vài từ  tiếng Nga, tiếng  Hán, nên  dòng chữ này   tôi  không   để tâm. Tôi có hỏi chú nhà báo, thì chú bảo :  người này muốn  bảo ai đó rằng   hãy nên  quên đi những điều không hay trong quá khứ , hãy quên đi,   đặc biệt là hãy tha thứ cho kẻ đã gây ra điều đó . Tôi lơ đãng nghe,  nhưng tôi     thấy vẻ  mặt chú nhà báo bỗng  trở nên tư lự,  trầm ngâm .

 Thoáng chốc, ngày ấy  và bây giờ  đã  gần nửa  thế kỷ .   Tôi     đi học     tiếng Anh,   để   việc kinh   doanh thuận lợi  hơn ,bắt  gặp     một từ  và  ký ức   ngày nào  hiện về  .Many people cherish the bygone days of their childhood memories.  Thế mà    có lúc phải sống  “let  bygones  be   bygones.”

 Có một dạo, tôi chỉ tập trung vào việc   làm ăn,mục đích để thoả mãn đam mê,  và       để   chuẩn bị   chút tài chính khi về già . Bà Bê bạn tôi ngày ấy  tham gia một tu hội đời,  nghĩa là  có  ý đồ sống độc thân, tôi cũng  là một thành viên,  vì     tò mò, vì   đến đây có  bạn bè,thế thôi . Rồi  đột nhiên tôi phải   đi lấy chồng vì     lão Tăng  bọn tôi vừa  quen   tấn công dữ quá. Bà Bê    rời tu hội,làm một bà giáo già  hưu trí, tôi từ  chỗ là công nhân  nay chuyển sang   kinh doanh tư nhân. Bà kia lại đổ bệnh,   mà anh chị em  đều có cuôc sống riêng, thế là bây giờ tôi chả có thì giờ  ngồi “cherish the bygone days of my childhood memories. “ mà chia làm ba rõ ràng : kinh doanh, chăm nom ông chồng và  dành một chút  cho bà Bê kia .

Với  bà này,tôi có nhiều ân nghĩa . Ngày đi học sư phạm,  bà ta thường xuyên   giúp tôi  chép bài,soạn giáo án, giả làm học trò   khi bọn tôi  thực hành   trong  vai thầy giáo . Khi ra trường,thì  hầu như bà này là một nửa của tôi. Lúc tôi làm công nhân,   bà này lại là    “ cán bộ hậu cần “ vững chãi  của tôi “. Có lắm lúc công việc   trì trệ, thu nhập kém, đặc biệt vào  những tháng mùa mưa   như  bây giờ,    nơi tôi làm việc là   Công viên Hoa,  mà mưa gió   ai đến đây làm gì,   trong túi tôi  chả hề có lấy vài hào, thì tôi  vẫn ung dung ghé bếp nhà bà này, cơm no  ba bữa . Tôi vẫn tự hứa    sẽ  đền đáp khi có thể . Đó là lúc này .  Bố mẹ tôi chia tay khi tôi   chưa đến lớp mẫu giáo,mẹ kết hôn với  ông  Bọ,người  thua mẹ  đến cả chục tuổi,  rồi bố lại   tục huyền . Tôi  luôn thấy mình lạc lõng, nhất là khi   tìm đến đất phương Nam để lập  nghiệp.  Trời  xui đất khiến  làm sao mà tôi gặp  bà Bê . Gặp khi   bà này vừa chân ướt chân ráo  rời cao nguyên về  phố  nộp  hồ sơ,   rồi   cùng chia sẻ  những kỷ niệm khó quên thời    cùng học làm cô giáo,rồi ra làm việc, rồi lúc  cả hai đều  ở tuổi  già  lão …

 Thoạt tiên tôi  có  lúc ghen tỵ, vì bà kia  lớn lên được bố mẹ cho ăn học tử tế, tôi thì  vì    lười,rồi  bà   Bê  được  về làm việc  gần nhà,  có bố mẹ anh chị em quan tâm,còn tôi, có  bốn anh em,người  cùng bố,  người  cùng mẹ,  nhưng  tôi vẫn là kẻ cô đơn .

Thật không ngờ,  nhỏ bạn tôi cũng là kẻ cô đơn .

 Khi tôi  ghé nhà bà này   để dùng bữa,   có lúc  cuộn chăn ngủ khì,mặc cho bà kia   ngồi gò lưng gò cổ  soạn giáo án,  có lúc hai đứa đi dạo, bà kia thì thầm đọc mấy câu thơ mà tôi  nghe như   vịt nghe sấm .   I  wandered lonely as a cloud/That floats on high o'er vales and hills /When all at once I saw a crowd,/A host, of golden daffodils;/Beside the lake, beneath the trees,/Fluttering and dancing in the breeze.

( thơ của   William   Wordsworth )

 

 

Bà  Bê giải thích là  có một  người  cô đơn, đi  dạo chơi bên hồ, dưới những khóm cây.  Người ấy  thấy mình lang thang lẻ loi như   những đám mây trôi  qua thung lũng,   ngang bầu trời,thì  bất chợt   khám phá  ra  một khóm  hoa thuỷ tiên  dưới hồ nước, sau rặng cây.

 Một kẻ cô đơn, nhưng không lạc lõng,vì có  mây bay trên  đầu,bên cạnh có hoa  nở, có hồ nước, khóm cây..

 Ở tuổi “ gái ba mươi thì đã toan về già”thì chúng tôi, hai   mụ ế, bị xem là   quá  đát , nên thấm thía nỗi cô đơn lắm lắm .

 Tôi cô đơn  do tôi tự chọn, chứ nếu  về Bắc sống, sau khi  có bốn  năm  công tác ở miền Đông Nam bộ,  thời hạn mà chúng tôi  đùa “ cho  xong tập sự “ ( vì hồi đó, bọn Cao đẳng sư phạm chúng tôi về đây nhận   việc, mức lương là bốn chục đồng triền miên bốn  năm ròng rã, không lên không xuống ), thì tôi cũng có một  mái ấm, có  một nhà tôi hiền lành, chăm chỉ,  và  sẽ có  những đứa bé…

Bà Bê có   một lý do để chọn lối sống “ đi lang thang lẻ loi như đám mây “ vì   bị  nhiễm chất  da cam,sợ sinh ra con dị dạng, thì khổ cho con sau này .

 Thế nhưng,bà này lại   cô đơn  cùng cực ngay trong ngôi nhà . Các chị kết hôn,  ra riêng, cậu em út kết hôn,cũng có   cuộc sống riêng,rồi bố mẹ qua đời .

 Tôi có  vài  người bạn cũng  rơi vào cảnh “ ế òm “như bà bạn nhà giáo. Họ không thể  kết hôn vì có lẽ thời điểm trai thiếu gái thừa, cứ cắm  cúi  đi làm cô giáo ở một nơi không có thầy,  mà phụ huynh (  anh của học trò chẳng hạn )thì   kính nể các cô lắm lắm . Các cô giáo   nuôi  bố mẹ, rồi chăm cháu cho anh em trai. Khi bố mẹ quá vãng,họ bỗng trở nên   lạ hoắc với gia đình  em dâu,chị dâu . Có  người phải dọn  đi ở chỗ khác, hoặc  xây nhà riêng,  tường rào kiên cố,    có gặp cháu và anh chị là dịp giỗ tết hiếm hoi trong năm. Và cứ thế rồi âm thầm   đi về một miền thật xa .  Một năm một lần giỗ…

 Bà Bê này cũng có một cơ ngơi riêng, nhưng  lúc ấy  do còn mẹ nên chưa tách   nhà,mà chỉ tách bếp. Bà mẹ thì    trọng  con trai,  cưng cháu nội, và hẳn  nhiên là   quí dâu . Nói như bà cô của nhà văn Nguyễn Khải ,con dâu là  vàng trời cho,mình không có công đẻ ra  nó,cũng không nuôi nó ăn  học ngày  nào ,  bỗng dưng nó về  nhận mình là mẹ,sinh con đẻ cái cho dòng họ, cáng đáng mọi việc từ  trẻ  đến già, không lễ sống nó thì thôi , còn hoạnh hoẹ nỗi gì . Và cô con dâu chỉ biết có mỗi mẹ là  nhân vật  cô  cần chiều quí và tôn trọng  trong thời gian đầu, còn càng về sau thì  xem như bà là một “hàng xóm “ bởi việc chăm nom bà đã có cô con gái ế chồng và hai cô kia lo lắng rồi . Còn   khối   tài sản  kếch xù  bà để lại   thì cô   giữ  tâm thế “ dâu   một”, của mẹ là của   vợ chồng tụi con . Vật cản  lớn không phải là hai chị đã ra riêng,mà chính là   bà cô   chị chồng   ế ẩm hẩm hiu . Phải  loại trừ bà này .

Tôi nhớ khi tôi phát hiện ra xung đột hai chị em ( do tôi ăn

riêng bếp với hai mẹ con bà Bê từ đầu   năm 1987 ) là dịp

giỗ ông cụ, cuối tháng chạp Âm lịch,   ngày   13.2.1989  Hai đứa tôi không được dựgiỗ nên đưa cơm vào buồng ăn,lúc này  bên ngoài thì khách đã về buồng chúng tôi chung vách với buồng đãi khách ), lúc đó cô con dâu, cả xóm  gọi là  chị  M,    ngỡ bọn tôi đã đi vắng, thế là tố khổ bà dì với đám các

con chị cả tôi, có tới năm cô. Tôi ngạc nhiên lắm . Bà này bịa

hay thiệt.Nào là bà kia có nhiều bồ, cuối cùng chả thằng cha

nào dám rớ, rồi nào là đi dạy về là lăn ra ôm ti vi, giao hết việc

cho bà mẹ,nào là vòi vĩnh nọ kia, xe cộ, ti vi, mà ông M  không chịu mua,nấu ăn thì dở ẹc, lại hay làm nũng , còn bà mẹ

thì buộc ông Mai bỏ tiền mua sắm nhiều thứ . Hồi ấy Bà   Bê   không

có tivi riêng, chỉ đi xe đạp. Mãi  về sau này,  tivi bà cụ bỏ tiền   túi của  cụ  mua  cho     ,còn xe   máy   thì bà có đề

nghị nhưng cậu em  từ chối. Mà bà này chả hề đòi hỏi gì cả .

 Tôi bỗng tò  mò .Hai nhà hai bếp riêng,  bà Bê  ngoài giờ  lên lớp thì  về nhà  giúp mẹ trông cháu. Vợ chồng  người em có   bốn con,  khi  bà này  tốt nghiệp đại học    trở  về quê  công  tác  thì  cháu đầu  mất( một cháu trai)  sau đó bốn cháu khác   chào đời. Nhà  có vườn,có khu chăn  nuôi, đôi vợ chồng trẻ bận bịu  vô cùng, có bà  và cô    giúp đỡ,thế là quá may mắn  và hạnh phúc .  Cũng nói  như nhà văn  Nguyễn Khải,hạnh phúc không bao giờ là món quà tặng  bất ngờ, không thể   đi tìm mà cũng không nên cầu  xin .Nó là cách sống,một quan niệm sống,một nếp nhà …ở trong tay mình,nhưng   nhận được ra nó,có ý thức vun trồng nó lại hoàn toàn không dễ .

 Với tác  giả này,qua   điểm nhìn  một  người cô, em  ruột thân phụ ông, nay đã tám mươi, hạnh phúc có được  là do  ý thức mỗi  người trong  gia đình.Với bà cụ này,con người ai cũng có phần thiện,phần ác.Muốn dưỡng  thiện diệt ác thì trong nhà phải có gia pháp, ngoài xã hội phải có pháp luật .Trong gia pháp có phần truyền thống và danh dự dòng họ ,có phần đạo đức của người trên và  nghĩa vụ của kẻ dưới . Khi ý thức mình là  người  trên,dâu một mà “chị M” đã  chà đạp lên gia pháp,phá  huỷ  truyền thống, danh dự  giòng họ, cậy mình có luật  pháp trong tay,buộc bà chị  chồng,kẻ dưới,phải có nghĩa vụ là   làm theo, không được kêu ca ,chống đối, và ngược lại thì  :cho mày chết. Lũ con tao không phải là cháu mày,  và những  gì thuộc về mày phải là của tao .

 

 

  Đành rằng giữa chị chồng và em dâu   thì   mà tránh khỏi  những va chạm. Ông bà xưa thường kết án  những “ mụ o  nỏ mồm “ tức là lấy  quyền  “ nhà của cha mẹ tôi” để  ức hiếp   nàng dâu,nên mới có câu “ giặc  Ngô  không bằng bà cô bên chồng”. Nhưng nhìn đi nhìn lại  những “ bà cô “mà tôi biết,thì cuộc chiến   giữa  họ và   chị hoặc em dâu, kẻ bại trận, giương cờ trắng chính là “mụ o, bà cô “.   Vì  nàng dâu vừa có chồng, vừa có bố mẹ chồng    che chắn ,còn các mụ o kia, hoặc là có  gia đình riêng, thì  không   thể    can thiệp các hoạt động  nhà chồng, vì ngay cả  “ bà cô ế “ còn chịu thua nữa là . Tôi không nại cớ  Bà Bê là bạn  tôi,mà   tôi  chỉ đứng ở   vai   một  quan toà, rõ  là  cô em  có thói  càn rỡ từ  buổi  bước chân về nhà chồng . Chị chồng  từng đi dạy xa,được  đi học tiếp,muốn học gần nhà  ( đại học Dalat) thì cô em  dâu phản đối quyết liệt, đến khi cô chị      quay về   công tác gần nhà, cô em lại gây áp lực , đến độ cô chị  có lúc ngỡ phải     sống ở một nơi khác,không phải là  ngôi nhà của cha mẹ .  Hai ông bà thân sinh ra bà Bê có mỗi một  người con trai  ( người trai đầu lòng mất khi tám tháng tuổi vào năm  1945 )  nên  do phong tục   của người Việt, con trai mới là con,còn con gái  là con  người ta . Con gái  sẽ gánh vác cơ  ngơi nhà chồng,  chứ con trai và con dâu là chỗ để người già tựa nương .

  Một bà chị thì  không  thể kết hôn,mà    em trai và vợ lại muốn tống khứ .  Xung đột bùng nổ ở  đây .

  Thoạt tiên là họ giao phó việc chăm  bà mẹ cho   cô chị. Bà này phải chi tiền lương để phụng dưỡng mẹ . Bà mẹ có  tiền  tích cóp của bà  , nhưng bà  lại giao cho con trai  coi ngó,mỗi tháng anh này  trích ra  mua gạo,  tiền điện nước    cũng tính vào đó,  còn tiền thức ăn,  thuốc men, áo quần..thì  cô con gái chi.  Cô con gái đau ốm,anh  này  chi cho  chị   một khoản ( một trăm bốn chục triệu,  nhưng báo với mẹ là cộng thêm một chục  )   

 Khoảng cách hai   bên  xa  dần khi  vợ chồng cậu em   dự tính làm  nhà riêng,giao nhà cho hai mẹ con bà Bê . Nhưng do   đất vườn   quá  nhiều  nước, việc dựng nhà  không thành,nên  cứ nấn ná mãi đến  2007 thì hai hộ mới có nhà riêng,sân riêng. Còn từ  1985 ,khi Bà Bê rời trường đại học  về quê,  đến lúc nhà  người em    lên  đời ( nhà lầu,mai kia sẽ sắm  ô tô  ) như mơ ước của mọi  người, thì  vẫn chung  khu thờ tự,nơi tiếp khách,nơi sinh hoạt chung.Chốn riêng tư của Bà Bê là buồng ngủ, trước kia là  phòng  của ông  bố,có   chìa khoá riêng. Thế  nhưng chìa chỉ để  phòng ngừa  người ngay, còn kẻ gian ..

 Bà bạn tôi bảo hiền  thì  không hề  hiền,  bảo dữ thì cái  dữ của nhà giáo có mức độ,  đó là “ biết điều”. Bà  này luôn ý thức mình là chị ,lại  là cô giáo,mà  bọn trẻ ngày một lớn, đều theo học  ngôi trường có một con  người đóng hai vai,   làm cô  ở trường, làm bác ở nhà, cư xử ăn ở làm sao để    đừng làm mất lòng mẹ và các em , lại  để cho các cháu kính trọng .

  Gia đình cậu em có quan niệm khác: bà cô ở trường thì cứ ra trường mà làm cô, còn ở nhà,bà này chả khác gì một khách trọ . Mà là chủ thì phải ở thế thượng phong . Bà chủ ( bà chủ chính là bà mẹ già, nhưng sau khi ông mất,thì bà giao vườn cho con  trai và dâu ) nay  nghiễm nhiên là chủ lớn,bảo  sao thì  khách phải  nghe theo. Những đồ dùng cá nhân của    khách,chủ muốn dùng thì thoải mái ( vớ,  bàn chải đánh răng ,liềm cắt cỏ, đồ đồng gia bảo,  thậm chí cả tiền  được tặng khi về hưu) nếu không dùng được,thì chủ   xé ( áo sơ mi    cô  tặng cho cháu gái )     chọc thủng ( hai bánh xe đạp ) bịt vòi nước (  khi  bà này trồng mấy bụi bí sau bếp) dấu biệt ghế ( khi  bà cô mở lớp dạy thêm ) đốt( cả  cuốn ảnh chung gia đình chồng gồm biết bao con  người từ  1940 ),rồi  sau này,khi bà mẹ  qua đời, bà  bác sống một mình, đau yếu,thì   phá băm vườn chuối,  nhổ bỏ  cây ngót,  xả rác khắp nơi,  treo những áo quần nội y  ngay trước bàn thờ, rồi  nhảy lên mái nhà dẫm sập   xà nhà, nát cả tôn lợp. Làm cho hả cơn giận,  để tìm   sự  “ dễ  chịu” vì như thế  bà chị kia , mới chịu hoặc là bỏ đi,hoặc là có  bao nhiêu tiền thì đưa ra đây, tao mới cho mày  yên , dù bây giờ  nhà ai nấy ở,cơm ai nấy  ăn,điện nước của ai  người ấy dùng .

 Đã không  xem là    người thân, thì phải cách ly con cháu  khỏi bà già kia .  Chỉ nhờ vả nhỏ cũng    xé cho to “ lợi dụng cháu, đẩy cháu vô tù, cô gì mà ác nhơn ác đức “.  Biến  trắng thành đen,đen ra trắng theo chiêu “vừa ăn cướp  vừa la làng “ khiến các cháu xem cô như kẻ thù, hay là kẻ   xấu xa,đồi bại nhất trên thế  gian này . Dạy cho con “ hễ có cơ hội thì chửi  vong mạng bà ấy cho tao”. Hai con rể, con trai thôi thì tha hồ  moi trong kho từ tiếng mẹ  đẻ, những từ  ngữ nào bỉ ổi nhất, đê tiện nhất, thối tha nhất thì dành cho bà cô này ,  dù  sờ sờ cái  sai ,cái quấy  đều từ  “ mẹ lớn “  gây ra .Phá vườn,  xả rác, bịt vòi nước,cứ thế mà làm,nhưng hễ có phả  ứng là “ lấy thịt đè ngửi “ chửi  rủa  rầm làng rầm xóm,  và  hễ có  khách đến là   tìm cách  bêu diếu,miệt thì bà cô già . Có một cụm từ mà   mấy mẹ con, mẹ,hai   rể, con trai,cháu ngoại,thường xuyên   xỉa xói : cái thứ đó mà cũng đòi làm  cô giáo ! Lần  đầu,bà Bê  thấy cô em  ngang ngược,thì   viết thư  phân  trần phải trái . Cách trả lời của  cô em này là :  trả lại thư ( vất qua  nhà chủ,có khi vo rồi quẳng ra sân, sau này anh con rể cũng học theo ) ý là  “ tao không   biết “. Tiếp theo là  sai con  qua  quát tháo, thách thức : có đi báo công an thì cứ báo,chứng cớ đâu ! Và bước tiếp theo là  kéo đến chửi rủa  ngay  hiên nhà . Chủ kia  ở trong thì   kiên trì chờ,hễ bà này vừa thò đầu ra,có khi là hái mớ gia vị ở sân,thì kinh hồn vì trong tích tắc đầu trâu mặt ngựa kéo đến rất đông ,    quát  tháo     cho đến khi đối phương  bỏ vào nhà,mới ra về. Bà chị chồng  hay tin  thì  nhắc nhỏ “coi chừng đi tù  vì tội bạo hành “thì câu trả  lời “  ối, cóc sợ, ăn cơm tù thì đỡ tốn cơm nhà ! “. Từ đó ,bà chị hễ   nghe đến  mọi hành vi trái khuấy của cô em dâu thì lắc đầu ngán ngẩm,nhà tù nó còn không sợ, thì bọn  bây ( bà Bê và bọn tôi, Giang Tre ) có kiện tụng rồi cuối cùng cũng ngồi đó,ăn cứt nó mà trừ .

 Bị bạo hành suốt từ  bốn chục năm qua,bà Bê kiên trì đương đầu,như thế “sống chung với lũ “ Thoạt tiên bà   nín lặng, vì    thương mẹ mà thôi.  Bà có chút hy vọng ở cậu em ,nhưng   cậu em  cũng  bất lực trước con  người  mà   sống phần ác mạnh hơn phần thiện . Bà    bi quan,nhưng vẫn  niềm tin vào  những người cháu. Vì vậy mà dù  cô em dâu   giở  hầu như tất cả mọi  ngón  cờ,bà này chỉ đưa ra một đường đi: đó là  nhịn . Vì bà muốn giữ sinh mạng và  sự sống của mình .Khiêu chiến với  một con  cọp hung hăng, thì kẻ  bé tẹo như con  khỉ của bà  hẳn nắm phần thua.Có khi còn nguy đến tính mạng, bên kia đi tù,còn mình  thiệt thân,lãng phí .Bà kia  càng  vùng vẫy dọc ngang, bà này cứ  ngồi một chỗ  theo dõi và cười thú vị.Món tiền rất lớn được biết bao nhiêu  người tặng  khi vừa về hưu,cô em  cuỗm mất, bà xem như  biếu họ.  Có  giàu thì chưa rõ,nhưng ông chồng lăn ra ốm và qua đời.  Người chị  thì  lại  ngày một khoẻ,dù lúc  em ốm, chị còn ốm  nặng hơn,trầm kha hơn ,  giữa lúc cô em dâu lồng lộn   phá phách,truy  bức  ngày đêm .Bà thấy hạnh phúc,vì    giữ được  gia pháp,thực hiện đúng luật pháp,gìn giữ được truyền thồng dòng họ, nếp nhà .

 Thật tiếc   người con dâu từng được bố mẹ chồng và các chị chồng  tôn lên cao,bái lạy lễ sống, mà   đánh đổ tất cả, chỉ vì “không tin một ai, không tin lòng tốt ở đời, mà  chỉ tin tiền” .Bàn tay cứng  cáp  vốn   siêng năng, tháo vát, lam lũ  của cô em con nhà nông .. bỗng   nhiễm độc vì    mải  đi tìm và đếm tiền,đến bây giờ không còn là tay  người nữa, mà là tay  của một thế giới khác loài  người .Bàn tay này “ điều khiển một đội  quân giặc cướp,sẵn sàng tàn phá tất cả, tiêu diệt tất cả để đạt  những cái đích phù phiếm của chủ nó” ( Nguyễn Khải )

 Đồng tiền vừa là chủ, vừa là tớ,là bạn đường lẫn giặc cướp.Nhà văn này kết luận.Theo ông,con người ta  luôn  sống theo trực giác,kinh nghiệm,  lợi ích trước mắt,thì dẫu  lúc tuổi  hai mươi hay  bảy chục, như cô em dâu bà Bê,thì vẫn để cho tiền  làm chủ  và ta thì  bị chúng   là những tên cướp thống trị .

 Hàng ngày tôi vẫn đạp xe qua  khu  sân bóng thành phố trước kia là  nghĩa trang, trong đầu hiên lên dãy nhà đối diện và câu  phương châm “ hãy để  quá khứ là quá khứ”.   Hãy nên  quên đi những điều không hay trong quá khứ , hãy quên đi,   đặc biệt là hãy tha thứ cho kẻ đã gây ra điều đó .

 Chắc đó là lời khẩn cầu mỗi ngày của Bà Bê. Nhưng tôi, tôi khó lòng chấp nhận,bởi tôi có lý do của tôi.

  Rồi có lúc   những phụ nữ chúng tôi,   đều cần một chỗ ngoài nghĩa trang.

                     Giang Bé  Tre . 

HÀ NỘI ƠI !

 

Hướng về Thủ đô thân yêu  ngày  10.10.

      Lão Tăng nhà tôi,- gọi như vậy bởi   hồi   vừa  quen,  chúng tôi  nhận thấy  ông này  và một  người bạn    quê gốc Quảng Nam, có  thói  quen là  bao nhiêu  từ     vần  “ân” thì chuyển thành “ ăng”. Hai ông này  nghiên cứu và áp dụng  phương pháp  Tân dưỡng sinh của  người  Nhật, bữa cơm có nhiều rau,  cá,ít thịt,   và  dứt khoát  không  thể thiếu  món   mè  rang giã  nhỏ . Bây giờ vẫn vậy. Nhưng phát âm thì thế mà hát  thì   đâu ra đó . Bà Bê bảo hồi   bà ấy học tiếng Anh,   khi mới vào lớp đầu cấp hai,   nhiều cô  bé con  thụt lưỡi lại vì    buộc phải đọc to  những    âm điệu quá xa lạ.  Cô giáo   lo lắng :

- Hồi học   lớp dưới các trò có  hay hát không ?

 Ồ có  chứ .Nhiều cái mồm xinh xinh nhao nhao đồng thanh . Cô bèn bảo : mình hát làm sao thì học tiếng Anh này cũng thế. Tức là   phải ép  theo   các từ theo  giọng     của  người ta  , tức là    , cô đưa thí dụ,  phải chuyển là …Thế là các  cô  bé này   cảm  thấy   cái thứ tiếng   kỳ cục kia  có  rất  nhiều điều thú vị.   

  Khi tôi khoe rằng  nhà tôi có một “  danh ca”,tức là một ca sĩ  tiếng tăm,bà  Bê  ngạc nhiên lắm .Làm sao mà   không ngỡ ngàng,vì  bà này chỉ được nghe các vị ấy   nghêu ngao vài câu   để pha trò mà thôi.Hát hay  có nhiều yếu tố, chất giọng, nắm  vững kỹ thuật và cả cảm xúc nữa, theo tôi là thế. Tôi mới chợt  nhìn lại mình .  Hồi đi học  Cao Đẳng sư phạm,   cái biệt danh “ Đu đủ “  nảy mầm và theo tôi đến bây giờ, vì tôi  phát âm hai từ này  nghe như một. Khi  lớp tôi chung với  bọn  Ngữ Văn của bà Bê,-  bởi hai cô giáo   chủ nhiệm đều là  người cùng quê,con gái Hà Nội  lấy chồng  người miền Nam, sau  ngày thống nhất thì  theo chồng  vào thành phố Hồ Chí Minh,lập  nghiệp - cùng  hợp xướngmấy bài, trong  đó có bài   “Hà  Nội niềm tin và hy vọng  “ ,trong  buổi  lễ tốt  nghiệp, bọn    lớp tôi   hễ thấy tôi chen vào là kế  bên  ,hoặc hát rống to lên,hoặc là  nhường cho tôi, vì   nghĩ tôi bê theo duy nhất   một  nốt nhạc vào toàn bài hát, thì  sẽ làm hỏng đội  hình . Nhưng tôi thấy có   đứa  hơi sững sờ, cố  hát  nhỏ như để  nghe ngóng !  Tôi không bận tâm. Vì sợ chúng  bạn cùng lớp “ kỳ thị “ nên tôi   xin    tên nhạc  trưởng,học  lớp Văn,    cho tôi  được đứng  kế bên bà Bê.Lúc ra  về,  nhà xe rộng mênh mông,   còn lác đác vài chiếc xe đạp   dựng  khắp các  ngõ  ngách,  trời chạng vạng,   nghĩ là chỉ có  bà bạn và  mình  ,tôi hứng chí ngân nga  mấy  câu “   Đường lộng gió thênh thang năm Cửa Ô, nghe tiếng cười  không quên niềm  thương đau  .” thì   nghe sau lưng có  mấy tiếng vỗ tay rất giòn. Toàn là bọn lớp tôi.  Hôm sau tập trung để  ôn  hát ,chúng nó ( hẳn nghe mấy khán giả hôm  qua bàn tán )    xuýt xoa : mày  hát hay mà sao mày nói thì  nghe … ngộ  vậy ?Tôi lại trở về cái  giọng muôn thuở, nghĩa là chỉ một thanh ngang :   ô, tao biet đâu ! Có đứa le lưỡi :   mai mốt ông nào  để ý mày phải rủ mày coi  đại nhạc hội,  hay đi    học hát  ,thì mới hiểu mày muốn nói gì .

Ra  về, bà Bê lúc này đã xin qua  chỗ tôi trọ  để tối tối  đi    dạy  xoá nạn mù chữ bên vùng chợ  Đa- kao, cùng  thong dong đạp xe sánh đôi,   bảo :

- Hôm nay bồ  hát hay lắm, nghe rất   cảm  xúc  , rất tha thiết .

 Tôi  thành thật :

- Vì  bỗng dưng  tớ thấy  yêu thương và tự hào về  quê tớ.  Hồi  đó tớ   thấy bình thường,giờ  đi xa mới thấm  thía   về  những năm tháng chiến tranh,nói   bồ hẳn không hình dung được hết đâu,   trong bao  nỗi đau vì  nhà cửa   đổ nát, người chết,  khói bom khét lẹt, mà  người ta  vẫn đường hoàng sống, vẫn vui cười  mà   tự tin đi tới.

 Rồi  nước mắt bỗng ứa ra, khiến tôi phải dừng xe lại bên đường,lục tìm  khăn lau . Không ngờ bạn tôi cũng tuôn lệ.  Cô  bạn phương xa  thì thầm khi hai đứa lại    nhẹ nhàng đạp xe đi trong  ánh hoàng hôn rơi dần trên  phố :

- Tớ    chú tâm về Hà Nội khi nơi này bị dội  bom dịp Giáng  Sinh năm..hình như là   1972. Hồi đó nhà tớ có chiếc radio  ,    mọi khi   cả nhà chỉ   túm tụm để  nghe cải lương hay kịch, hay ca nhạc mỗi tối, chứ  ban ngày  thì  để ở  buồng bố tớ, nhưng  dạo  ấy ông lại   cho gác lên kệ chỗ bàn ăn cơm, nghe tin tức .   Đài  phát từ   Saigon này,nhưng  báo tin là  người ngoài quê  bồ    cảnh giác  người Mỹ dội bom, có  nguy cơ làm vỡ đê.

 Tôi nhớ ra những ngày  cuối năm  dương lịch  1972  ấy, hay là năm nào, tôi luôn mơ hồ về thời gian  những năm tháng ấy, nhưng tôi nhớ   bố tôi kéo tôi ra Hà Nội học , vì ở  trong  quê với bà ngoại, tôi  thường xuyên trốn học đi chơi một mình . Ở nhà   bố tôi,   mẹ Thu cùng các cô    làm ở viện Nông Nghiệp,  sống  trong khu tập thể  cách bờ sông Hồng độ cây số, hầu như  không mấy khi ở nhà .  Ngoài giờ lên cơ quan,họ lại ra đây, xúc đất, đẩy  xe,   đắp to bờ đê.Nơi đây ngày đêm hối hả  như một công trường . Có  người từ mặt trận về tạt qua nhà,   nhét vội lá thư nơi cửa rồi đi. Có cô gái vừa tốt  nghiệp đại học,  nhận quyết định     lên vùng cao,   vác ba lô   qua phố, đi tìm mẹ đang xe đất ngoài đê,  thì anh lính kia  ngồi trên xe thoáng trông thấy.Họ ở   trong  một khu tập thể,từ bé  vẫn đùa  nghịch, học  hành bên nhau . Sau này tôi đọc một truyện ngắn có  mô tả chi tiết này, lấy bối cảnh này, tôi cứ chảy nước mắt..

 Hồi  đi lấy chồng,   bọn tôi có  về   vùng Hoà Vang - Quảng Nam  để   làm lễ cưới, sau đó quay lại Dalat. Ông Nam rất muốn đưa tôi ra Hà Nội,  nhưng đâu còn ai. Mãi năm ngoái chúng tôi mới về  thăm quê cũ của tôi,nơi mỗi khi  nghĩ về ,tôi không sao  nguôi cảm xúc “ nghe tiếng cười không  quên niềm thương đau “. Nỗi đau của riêng tôi, một đứa  bé    luôn cảm thấy lạc lõng  hoà trong nỗi đau của quê  hương thời khói lửa . Nhưng  nỗi  buồn này khiến tôi thấy mình  vững tin và  mạnh mẽ  hơn .

 Có lúc tôi hỏi ông xã tôi :

- Hồi trước có khi nào anh nghe nói về Hà Nội không?

- Có chứ . Một vùng nhiều cây xanh và hồ nước, có nét giống Dalat bây giờ .

 Ông kể có   một  buổi tối ở  khu lưu xá ( cách gọi   ký túc xá bây giờ )  bọn ông ấy   lần mò một chương trình đài Hà Nội.Một   nhà báo  người Anh nói tiếng Việt giọng Hà Nội    bảo rằng bà  mới đến nơi này, rằng không khí  bom dạn dừng lại nơi đâu, chứ bà  vẫn đi dạo quanh hồ,  nghe  dân ca  và sáng dậy   ăn một món ăn Hà Nội rất ngon, hình như là bánh cuốn . Ông bảo đọc  các truyện ngắn, tiểu thuyết của các nhà  văn Tự Lực  Văn  đoàn, thấy  người ta     viết rất  nhiều về Hà Nội. Hồi đó ông ấn tượng về một loài hoa,  mà sau  ngày hai miền thống nhất, dù gặp  người Hà Nội  vào Nam cùng làm việc,  nhưng họ  có vẻ ngơ ngác khi ông nhắc về hoa thuỷ tiên.  Nhà văn Vũ Bằng  mô tả  tỉ mỉ  trong tuỳ bút “ Thương nhớ mười hai “. Là  người miền Trung, nơi hoa chỉ có vài chủng loại, hoa  vạn thọ,mào  gà, mười giờ… nên khi  nghe tả về  hoa thuỷ tiên dịp Tết ở vùng giá  rét, ông bỗng tò mò . Hồi đó ông có   tìm lên vùng cao nguyên  Lâm Viên này,  nhưng   người dân  nơi đây không  hề   biết  đến tên,nói chi là   củ hoa, cánh hoa..Hoa  bắt  nguồn này chổi từ củ, mà phải gọt tỉa,rồi ngâm trong nước . Ông bỗng mơ ước,  có dịp  đi ra Bắc… Bởi rồi chiến tranh mãi  cũng kết thúc, khi  hiệp định Paris   vừa ký xong.

  Do  công việc nên ít khi ông Nam có dịp hát . Giữa hai ông  già  cùng kinh doanh một quán cà phê nho nhỏ,  tôi    không mấy  khi  ở đó, hát chỉ tổ làm   các cụ  kêu ồn ào,ông bảo vậy. Nhưng có một  hôm   cả nhà cùng đi dự đám cưới con chú Q,    những khách hàng     nài  nỉ “ chú Nam hát  lên hát đi “ Tôi đùa, chắc là bài “ năm anh em trên xe tăng” . Nào ngờ ông    xăng xái bước lên, đến bên nhạc công  nói   nhỏ,  rồi ung dung cầm mic , đưa lên môi.

 “ Hàng cây xanh bao mùa lá đổ,gió sông Hồng  rì rào sóng vỗ.Mùa thu đi qua từng phố nhỏ,ôi Hồ Gươm như một bài thơ ..”

  Cả  sảnh cưới  ồn ào,  chen chúc bỗng như rộng ra và lặng đi . Trước đó đã có  nhiều nam thanh nữ tú  lên nhảy rầm rập   những bài có tiết tấu  rộn ràng,  sôi nổi Cuộc đời vẫn đẹp sao, tình yêu vẫn đẹp sao.. bây giờ  nhiều nốt trắng, nhịp chậm rãi,  cứ lướt qua. Tôi có cảm giác  như mình đang   thả  bước trên con đường nhiều cây xanh toả bóng một ngày  cuối thu mát dịu ,nghe gió lùa mơn man dưới  gót hồng, nghe  tóc bay nhè nhẹ, thấy tự hào,tin yêu và  thương mến quá   Hà Nội   của tôi .. Hà Nội ơi có tự bao giờ,bốn ngàn năm chói chang rực rỡ..

Tôi lại thấy khung cảnh một   đôi nam nữ bịn rịn chia tay, mắt lưu luyến  chờ ngày hội ngộ .. Một chàng trai là chiến sĩ  biên phòng,một cô gái lên đường đi xa, vẫn thuỷ chung với cả tấm lòng,Hà Nội ơi,một trái tim hồng .. Khi ca sĩ  đã cúi  chào và thong thả bước khỏi sân khấu, một  khoảng lặng  kéo dài, tưởng như nghe rõ bước chân anh ta đi, rồi hơi thở của hằng mấy trăm thực khách.Mãi sau đó,  người người mới bừng tỉnh và rồi tiếng  vỗ  tay rào rào vang  lên.

  Ra  về,chúng tôi ghé thăm cháu gái một bà bạn cùng quê  cũ ông Nam   đang bị ốm, trọ nơi khu phố nhà bà Bê. Thật bất ngờ nơi cô gái trọ  là toà nhà ba bốn tầng nằm ngay trước, hay là sau nhỉ,vườn chuối nhà bà này .Đứng ở trên cao nhìn xuống mới thấy  khu vườn  thật rộng.Chỉ có điều rất  bí, vì bốn bên đều bị vây quanh,  nhà trước , nhà sau, nhà hai bên.Lối ra duy nhất là    một ngách ven con đường chung dẫn từ   cổng  nhà có con số dễ nhớ, mà   chủ nhân xưa chỉ lưu mãi    cặp  41 Ấp Nghệ Tĩnh . Trông từ trên cao  ,  những thân chuối  xúm xít tựa vào nhau, ngọn vươn lên vút bầu trời. Lá bị tước vì gió bão vừa rồi,cỏ dại mọc um tùm  vây quanh.   Nhìn cây thì tìm quả . Có mấy  buồng nom trái đã  già .Từ khi  người em  phá dỡ  khu  chuồng trại, chuyển sang  dựng nhà trọ để có thêm thu nhập,   có hai chủ đất đến mua,  và họ chỉ thỉnh thoảng mới ghé  xem chừng,   có lẽ thấy nó bị bỏ hoang, rồi sau đó có  người trồng sả, trồng bắp, nay thì trồng chuối. Trồng    sả và bắp là do ông Linh mục Minh Tiến chỉ, còn trồng chuối khi  đã bị  bệnh, với một niềm tin tâm linh rằng  chuối lớn thì mình khoẻ .  Có nhiều  buồng chuối chín  đã  thu hoạch rồi, giống từ một bụi  đầu tiên, hình như  bên hàng xóm   đem ở đâu đến, rồi  vất  qua, bụi chuối cứ thế mà lớn . Tôi bỗng thấy cỏ xung quang cháy khô, như có  người  vừa phun thuốc  diệt. Chợt ân hận vì khuyên bà bạn đừng nên chăm nó nữa .Nơi đây có  người vẫn đến, mà  sao lại không chăm, ông  Nam ngạc nhiên. Bỏ công trồng biết bao  năm, nay sao lại bỏ . Quả không   dùng,thì  biếu  người khác . Và tôi thấy bàng hoàng,c ó lẽ cây  biết chúng tôi  từ biệt nên lá bỗng  bị tước như   sâu cắn  tận  cuống giữa . Chúng nó buồn đấy. Tôi   bấm điện thoại gọi cho bà  bạn vườn chuối. Ừ thì  bên kia họ thấy cỏ lấn ra khu nhà họ nên họ dọn,chứ chuối thì vẫn tớ chăm chứ. Mà có   giao hẳn họ cũng không nhận đâu,mình đã bảo có  nhiều vong linh người thân  của mình nương náu ở đó, họ  cũng e dè .  Ông Nam lắng nghe bọn tôi   trò chuyện  có vẻ yên tâm.   Cây có linh hồn đấy, chủ đâu nó biết cả .  

  Chúng tôi đang đứng nhìn qua mái nhà bà Bê tìm mấy luống  cây ngót vừa trồng. Cây   khoẻ hơn đợt trước, giá vẫn vậy.Bà kia vẫn đáp,mắt ngóng lên chỗ tôi. Tôi   dặn: Mai mốt tớ  sẽ đem phân qua nhé . Hôm nay đi ăn cưới nên chỉ ghé chơi thôi, mà  không thể ghé nhà .

 Bà Bê bỗng cười :

- Thì cứ ghé,   còn  bà ấy có  theo dõi, cứ xem như bả gác giang, thì phải   đề phòng kẻ ra  người vào .

 Rồi bà này thêm:

-Hãy tập  nghĩ tốt về họ.Họ cũng có nỗi khổ của họ .

 Ông Nam vẫn trầm ngâm nhìn ngắm  khu vườn, hẳn ông mơ hồ như đang gặp mấy bóng  người dạo chơi đâu đó.Tôi thì  thào qua điện thoại:

-Cho  dù tớ biết họ   còn giận tớ, nhưng tớ chỉ làm vì  công lý mà thôi.Nếu họ hiểu,thì họ  sẽ  thôi oán tớ. Chứ tớ luôn cố  nhìn ra mặt tích cực của họ từ lâu rồi mà . Với lại,bây giờ cả chuối và  ngót thì các cô Kê và Mười -Tư bỏ tiền thuê rồi .  Ngoài số tiền  mua  giống và phân, còn có cả  một lạng yến   họ gửi biếu bà  bạn ốm  vừa khỏi đang  ăn trả bữa . Yến đấy là  tiền đặt cọc rau ngót và chuối đó. Có một túi   để biếu bà chủ, mai mốt tớ sẽ mang qua,  như cũng muốn nhắn :  xin hàng xóm đừng phá , hãy để cô ấy yên .    

Này,tớ nhớ một câu của Nam Cao   viết về  Chí Phèo :   Những  người yếu  đuối vẫn hay hiền lành.Muốn ác, phải là kẻ mạnh. Hắn đâu còn mạnh nữa . Và có lúc hắn ngẫm mình  mà lo..

 Bà chủ nhà tung hoành một thời, nay thấm mệt,như kẻ lao vào tường,đầu u  rồi. Nay  sẽ “ngẫm mình  mà lo….”.

    Xe chuồi theo con dốc bên hiên nhà bà bạn để ra lối  Nguyễn Công Trứ,  về khu nhà tôi. Trong  ngôi nhà hàng tiệc cưới  vẫn còn  có người ra vào. Tôi nghe như vắng bên tai   câu hát  Hà  Nội ơi có tự bao giờ .. ,  nhưng tôi ngâm nga một câu của tôi : Hà  Nội có Hồ Gươm, nước xanh tựa pha mực,..Bất ngờ   có giọng hoà  theo của  người   ngồi phía trước :

 bên hồ ngọn Tháp  Bút,viết thơ lên trời cao . ( thơ Trần Đăng Khoa)

                                Thu  Giang .

 

TRONG NGÔI NHÀ BÊN KIA ĐỒI .

 Mỗi bận gặp bà  Giang, cô Kê  đều  hỏi hai câu , chủ  yếu về sức khoẻ , dành cho ba ông lão quán cà phê, là câu thứ  nhất, đến câu thứ hai, dành cho bà  bạn già thân thiết của hai bà Giang Tre : ừa,còn cái con nhỏ   gì đó , nó kêu là ..   Cô đưa tay lên vỗ trán …  Có lần Tre mách  nước,  bả có tên  hơi giống cô đó , thay  chữ  đầu vô bằng chữ  bờ .. Bà giáo chuyên dạy  Anh Văn cho các thầy cô tương lai một thời, trò chuyện   phải dùng nhiều tiếng Pháp  thay cho   khối tiếng mẹ  đẻ  rất phong phú  mà từ  nhỏ  bà lại ít gần gũi . Là … Bê hả .Ủa vậy  tao là gà,còn nó là  ..bò con hả .  Ai nấy lăn ra cười . Cái tên đơn giản vậy  mà có lúc lại đâm ra  khó nhớ .

  Giang      nhân chuyến  xe  các em  con chú thím Q. đặt   xuống  thành phố thăm ông Bọ  đang trị  bệnh ,  tạt vào tìm  Tre,mục đích  là thế  này ,  chỉ vì      mớ cây  giống rau  ngót.Nhưng  nhà   hai cô Mười Tư và Tre đang sống là nhà cô Kê,nên phải   chào hỏi cô  trước .Có lẽ chuyện    chặt  đổ mấy buồng chuối,nay thì bứng luôn gốc năm sáu    cây ngót  vất đi  , các  cô được  nghe  Hoa  Tre  kể, nên Bà  Giang  chỉ tóm lược,thì  mỗi cô một thái độ,  góp lại là  ..  không mấy tán thành.

 Cô Kê chép  miệng :

- Bảy mươi tuổi trên đầu,con cháu đầy nhà,ngày đêm cứ rình  rập  những chuyện trời ơi, để thoả mãn cái tự ái   kỳ lạ,   làm cho con cái nó khóc thương,mẹ như vậy  thật có  xứng đáng là mẹ không.!

 Cô Tư vốn  hiền lành, chịu đựng từ buổi  phải chăm một lúc  ba đứa  nhỏ  sàn sàn tuổi nhau ,nghịch  ngợm, ương  bướng,  hằng  mười mấy năm liền , vì cô  Mười  và  Tre thường ra  ngoài, mỗi  người một việc, có lúc toàn thân  cô như  bị động kinh     vì giận,  nhưng cô dịu lại nhanh chóng. Cô chỉ có  thể  bộc  lộ  thái  độ ,tình cảm,suy  nghĩ của  mình     bằng mắt,bằng khối  óc và trái tim  một phụ nữ nhân hậu. Còn lắm khi phải dồn vào trong .Bây giờ  , cô   vung tay,  vặn người, há mồm,  bày tỏ    những cảm  nghĩ của mình. Cô Mười    vừa  nhìn vừa gật đầu thông hiểu  rồi thuyết minh cho khách  :

- Phải . Vườn cây chuối và sân trồng ngót, là nơi mà hai ông bà Tùng,với  ông  Minh Tiến,chú Hoa,từng lui tới, gặp gỡnhau,nay dù họ đi xa,nhưng  linh hồn họ vẫn ở đó, nương vô  những   cành lá  hoa trái vườn cây để  gần  gũi con cháu . Mình phải  tôn trọng, vì  mình là dâu con,   đâu phải  không ai đòi hỏi,mà là trách nhiệm,  bổn phận .   Lại  có ai phá nơi nhà mình thờ cúng tổ tiên,mà mình lại ngày đêm rình rập phá nhà  người ta , đánh đuổi  người ta  . Tội này nặng lắm đó.

 Thứ hai là  nhổ bật  gốc cây đang  bén  rễ ,chặt ngang thân cây chuối đang trổ  quả,  có khác gì giết người đang có  thai,  đang  nảy mầm, tội này  lớn thứ hai . Cậy thế mình làm chủ, rồi không ai  hay biết,có  biết cũng không dám kêu,thì  con cháu còn cả đàn ra đó,con trai cưới vợ chưa sinh cháu,nó chào đời,nó gánh hết tội cho mẹ, cho bà . Có thấy lo sợ không ?

 Thứ ba, mình là nông dân,phận làm dâu từ nơi  khác đến, được người ta quí   vì  “ dâu hiền thì tốt hơn con gái trong nhà “  cuốc xới trên mảnh vườn mà ông cha đã đổ bao mồ hôi xương máu, mới có tên mình trong đó. Làm  nghề trồng rau mà đi phá cây rau, có phải là kẻ vô ơn không ?  Cây trái từ nay nó có  phát triển được không ? Giận cá chém thớt,  giận   chị phá cây của chị,  có khác chi tự thú : tôi  không cần cái nghề trồng cây, thấy cây là tôi băm nát. Cây nó có linh hồn, vườn có linh hồn,mình sống mà  vong ân bội nghĩa,thì chết đi, nhưng vườn  rau con cái vẫn canh tác, có tươi tốt nổi không !

 Hai bà   Tre và Giang ,ngồi chung trên một chiếc ghế xô pha,phía ngoài là cô Kê,bỗng nghe đổ lạnh mồ hôi lưng. Dù có suy  nghĩ như thế, nhưng chưa bao giờ bọn họ    dám nói ra . Nhưng vì  không thể bộc lộ bằng lời,chỉ  nghe qua  hình ảnh bà Giang  chụp gửi về,qua  những lời Tre kể khi  cả nhà  cô Kê rỗi rãi ngồi bên nhau  qua bàn trà này, Cô Tư  có nỗi  bức xúc gấp nhiều lần  hai bà này .  Bảo rằng nơi ngôi nhà  ở  ngay chân đình ấp  làng  vẫn có  năm  người đang sống, dù duy nhất chỉ thấy một bóng ra  vào,  nhưng hai cô Mười Tư và Tre vẫn đau đáu về chốn  cũ,vì họ  đã  gắn bó với  không gian này hằng chục năm ròng,nơi cho họ    cuộc sống    mà theo họ là  bình yên  hơn bao giờ . Cô Tư   hàm ân    mái nhà đó nhiều hơn tất cả,vì     cảnh ngộ  khuyết  khiếm của mình,  khó lòng mà cô    tự lập  nếu không có cô Mười, rồi thêm bé Tre, họ sẽ  sống ra sao khi  nghe theo lời chú Hoa lên đây lập  nghiệp, mà   không chốn  để dung thân .?   Cảnh hoang tàn  mà “ hàng xóm “   đổ xuống hai khu vườn, như    bày ra trước mắt cô,là  những vết  dao  cứa vào tim cô,  khiến cô đau đớn lắm . Trả  vườn chuối cho họ,còn mình  về vui với vườn rau,mà cũng không được yên thân.Còn có sự nhẫn tâm nào khác ? Người xưa khi  bất lực  trước  tội ác thường an ủi :   có vay có trả, cha ăn mặn con khát nước, gieo gió gặt bão,  và  khái quát bằng một câu : ồ,luật nhân quả, ông trời  có mắt !  Thì bây giờ cô Tư đưa cánh tay trái ra,tay phải  cứa   rẹc một cái thật mạnh,   dứt khoát,mặt đanh lại,rồi mới chịu    ngồi xuống ghế,thở một hơi dài,và quắc mắt nhìn mọi  người . Cô Mười thuyết minh nho nhỏ,mặt cô tái đi.  Cả cô Kê và  Tre  cũng thế . Bà Giang  nghe  và thấy sợ.  Chơi dao miết sẽ có ngày dứt tay . Nói theo ngôn ngữ bây giờ : tự bắn  vào chân mình .

 Năm phụ nữ  ra  phố để mua ít quà, hai  gia đình cô Kê và Tre  muốn gửi biếu ông Bọ bà Giang ,để  cầu    mong cho ông  mau khoẻ .Cô Kê và cô Mười, cô Tư đi trước, ba  đứa tôi,  người con  cô Kê, Tre và Giangđi sau.  Tre luôn phải   cầm chặt tay  cô này,vì ra phố kẻ qua  người lại chen chúc.  Nhớ có lúc quá mệt mỏi vì bao công việc,  Tre  bảo tôi : Cứ vô tư thanh thản như chị Lan Anh mà khoẻ.  Bà  Giang bảo :  Nói thế tội cô Kê.

Với     nỗi đau tận cùng  khó nói thành lời,   cô Kê từng an ủi khi  nghĩ về  con gái :  Nó gánh chịu hết bao   kiếp nạn cho cả nhà cô.

 Xét về khoa học, cô Kê từng học  trường  Pháp từ lúc sáu tuổi, rồi du học ở Pháp, sau đó về lại quê  hương  làm  cô giáo  tiếng Anh,   nền văn minh bắt  nguồn từ hai ngôn ngữ  cô thông thạo, hẳn chưa bao giờ dạy cô    cách tư  duy đậm màu mê tín, phản khoa  học . Cô từng bảo : con gái cô bị san chấn tâm lý  nặng quá, mà   không có ai  chia  sẻ với nó . Mẹ bị  kẻ cướp uy hiếp,con lao ra cứu mẹ thì bị    tên cướp  hãm hại ngay trước mặt, mà mẹ bị trói nên bất lực.Hai , ba hay nhiều nỗi đau   chất lên. Cô Kê bảo, khi đó,vợ chồng Lan Anh có nhiều bất hoà,cô  bỏ nhà dẫn con về đây, cô Kê  không hiểu lại còn mắng. Người chồng cũng trước đó tìm đến kể tội cô. Người em gái của cô   vừa từ  Pháp gửi thư cho cháu, cũng  khuyên  là  hãy nhận lỗi để níu kéo chồng .. Chỉ mỗi đứa con gái  đang học lớp mười  là thấu hiểu mẹ .  Và rồi mẹ lại không cứu được con.  Vì thế là trong đầu người phụ nữ mới  qua tuổi bốn mươi ấy cứ  nghe thấy tiếng khóc thương kêu gào thảm thiết của  đứa con   gái tội  nghiệp,  cả ánh mắt  khiếp hãi đến tột độ của nó .. Cô thấy  mình như bơi trong  một vùng  biển hoang lạnh giá, bốn bề chỉ sóng nước và bầu trời lồng lồng gió .. Và  cô cố  quên,cố quên,bao nhiêu năm tháng qua ..

  Tre   từng thì thầm với bọn Giang Bé , cô Kê có đi coi thầy cúng , họ bảo là  bị    .. trả thù . Số là người ba của cổ   hồi xưa có  nhiều nhân tình lắm .Một vị quan    lớn của triều đình nhà Nguyễn  , một mình  một cõi  trấn  giữ  đất phương Nam, thì  cảnh năm thê bảy thiếp không có gì lạ .Ngôi nhà mà   má con Tre từng sống   dưới miền tứ  giác Long Xuyên ,nay  người con gái Tre ở đó cùng gia đình ba  người con,ông   xã cũng là thầy giáo,   từng là chốn  đi  về của ông bố cô Kê   mỗi khi  tạt qua  phố,  thăm một  người mà ai cũng gọi “ vợ nhỏ    Q uan Tổng” Còn có  rải rác mấy  nơi nữa .  Cô ở  Long  Xuyên  đã có một đời chồng,  có  một cô con gái   lên mười .  Họ không có con chung,khi bà mất vì ốm ,cô con gái được mẹ gửi vào chùa, ngôi nhà bỏ hoang, vì không  ai dám ở,mãi đến  sau ngày thống nhất mới có  hai vợ chồng một  người làng, từ quê  ra phố  làm công nhân, rồi họ lại quay về làm ruộng,   cả nhà Tre kéo xuống, lúc ba đứa bé vừa lên bốn . Rồi một cô “ vợ nhỏ  Quan Tổng”  ở nơi khác ,có sinh con,  nhưng đứa bé đột ngột qua đời, chính  trong ngôi biệt thự mà   gia đình cô Kê từng sống  khi     về giảng dạy ở trường  sư phạm thành phố ,khi ấy gọi là  “ đô thành Sài  gòn” .  Bọn Giang  đã ghé   lúc   cả nhà Tre từ Long Xuyên  chuyển lên khi  Tre về  hưu, phụ giúp cô chủ dọn nhà .Một  ngôi biệt thự thật  đẹp,   không to,mà không nhỏ,nhìn bề ngoài qua vuông     rào kín đáo,cổng không  trổ ngay đường mà   chèn vào một con hẻm nhỏ,chỉ thấy một phía bờ hiên,   lại  có   những khóm hoa giấy chen   chắn  đầy ý tứ,  bao quanh là  nhiều cây chùm ruột    mát mẻ,  nhưng vào trong, có   hiên hình bát giác ngắm trăng,  đón gió nắng,   vào trong thì ôi thôi là phòng .  Cô chủ kể, khi gia  đình cô dọn về sống,  sau   buổi  đám cưới,  cô  đã nghe gia nhân thì thào .. Dù không mấy tin,  nhưng cô cho  dựng bàn thờ  cúng , ai bày  vẽ kiểu bàn thờ nào, cô  lập kiểu đó, ở sân nhà, ở bếp, rồi nhà  trên ..Năm tháng qua, cô sinh tới bảy  người con, ai nấy ngoan ngoãn, học hành tấn tới,   công việccủa hai vợ chồng   trôi chảy , cô    luôn  phập phồng,dù có lúc quên đi, rằng trong ngôi nhà này … Hồi đó chồng cô  là bác sĩ  khoa sản, người ta  gọi nôm na là đỡ đẻ. Ông làm ở  nhà thương của chính phủ, rồi mở phòng khám  riêng, tiền  nhiều lắm . Nhưng đột  ngột ông biến mất trong một ngày .. Cứ  ngỡ  ông có nhân tình như  bố cô.  Chiến tranh,bom đạn  khắp nơi, biết đi đâu mà tìm, hồi đó   mấy ai  dám  ra khỏi đô thành Saigon ..Cô cũng  không dám hỏi ai, vì họ sẽ đồn thổi rằng  vợ chồng  cô  đang  gây sự .. Mãi mới biết ông   bỏ  ra tận Huế,là quê nội của ông, có bố mẹ anh chị ở đó,  nhưng ông   cũng bỏ  nghề luôn. Ông dựng chùa   đi tu !  Thư ông gửi cho cô  dài lắm,ông bảo cứ sống kiếm tiền,  mà  thấy ba bề bốn bên  khói lửa, ông thấy như mình có tội .

 Hồi đó báo chí     có đăng câu chuyện một viên bác sĩ  khác, giữa đất Sài  thành hoa lệ này,   cũng bỏ đi mất tích. Người ta đồn rùm beng nhiều thứ, rằng  chắc vợ bỏ theo Mỹ, hay con trai nghiện xì ke, rồi ổng chữa bịnh bị oan  hồn  về ..kêu đi . Có   tin ổng đi theo cách mạng, vô  chiến  khu . Vợ con  không biết đâu mà lần .  Về sau có  người gặp ông mãi  tận vùng núi đá Tây Ninh, vì họ  làm  phóng viên,bị bên Cách Mạng bắt, bị dẫn đến chỗ   ông này ,gọi là  Chương Thiện hay là   gì  gì đó,cô Kê  quên mất rồi .  Ổng làm ông sư một ngôi chùa, có một chú tiểu. Họ trồng mít, trái nhiều lắm, ăn không hết xẻ ra phơi trên đá,mấy ông tù binh được chén một trận đến  nê sình ruột luôn . Vì từ thuở cha sinh mẹ đẻ đến giờ, mới biết trên đời có một thứ  mít rất ngon, là mít chín phơi .. một nắng .Nắng Tây Ninh ngày ấy khủng khiếp lắm .  Ổng về đây để chăm sóc các thương binh cách mạng từ   các mặt trận ,ngày ấy nơi này nóng bỏng  kinh hồn .  Người ta còn đồn  rằng ông sư đó còn làm  đám cưới cho mấy cặp ..ma ,  những cô giáo từ xa đến đây dạy học, rồi   bị bom đạn mà   mất,yêu những chàng trai, có  người cầm súng cho bên này,bên kia,cũng  tử trận.  Họ chưa kịp kết hôn,vì hẹn ngày hoà bình . Bởi họ thấy giữa chốn trận mạc mà có một  nhà sư,đêm đêm   ngồi đọc kinh cầu nguyện cho chiến tranh kết thúc, cho  những lứa đôi sớm   về bên nhau, thì    họ tìm đến..

 Khi cô Kê  kể đến đây, trừ  người con gái của cô  đang  ngủ    say sưa ,thì   mọi  người đang vây quanh cô  bỗng   co chân lên,tựa vai vào nhau …

  Cô Kê nghĩ, thôi ông chồng  “ có  tiếng  gọi đặc biệt “  của mình , cô bảo  vậy, đã chọn một  hướng đi mà theo ông là tốt đẹp,thì để cho ổng đi .Nhưng có lúc cô mơ hồ nghĩ,hay là  vì ngôi nhà có  oan hồn mà ổng  chồng cô mới có ý  định   đầy đánh đổi  như vậy , để  nhờ  những tiếng cầu kinh  và  cả sự dâng hiến của bản thân mà cứu chuộc lại  những linh  hồn đó  . !  Một  nghi thì mười ngờ . Đến khi cô con gái   ngã bệnh  tâm thần, chữa chạy trăm phương ngàn kiểu,  vẫn không hề thuyên giảm,thì cô lờ mờ tin . Nhưng nhà chỉ có hai má con,  cô không thể dọn đi chỗ khác . Cho đến khi , cô bảo,     lôi kéo được má con nhà Tre từ dưới   miền Tây lên , thì cô  nhất  tâm đổi chỗ ở .

 Bây giờ cô Kê luôn tin, rằng  sau  bức màn thần bí có cả một thế giới của  người đã khuất…

 Cô kể sau ngày hai miền thống nhất, tự dưng một bữa cô có   nhiều  người  tìm   đến,rồi thư   tín  tới tấp.     Có  người   sống gần chỗ cô, có  người  đã ra  nước ngoài, chủ yếu bằng đường vượt biên, họ từng là  chỗ   quen biết trước đây,là  đồng  nghiệp, hàng xóm, học trò.. Họ cho cô danh sách toàn những  người đã chết,  chết ở đâu, vì lý do  gì,mồ mả ra sao..họ không hề  biết.Chỉ  nhớ  ngày cuối cùng còn liên lạc,biết tin nhau .Và họ đều là   người Công Giáo .  Bọn  Giang,  Bé, Tre  tò mò,nhưng cô  thờ Phật từ hồi nào giờ mà ! Ừ,nhưng tui có một chuyện chưa hề kể. Ông già tui  có với má tôi  mười bốn  người con, cả trai  cả gái, mà nay còn mình ên tui ở đây.Là  bởi họ  sang Pháp ,rồi qua  Mỹ, hết cả . Có hai ông anh lớn, cùng tuổi,  vì má  sinh  đầu năm một đứa, cuối năm một đứa . Họ được sang Pháp học,rồi không hiểu vì lý do  gì  đó mà .. giận cả ba lẫn má, cắt đứt liên lạc luôn, khi họ  đã hoàn thành chương trình học, ra đi làm .Má tui thì thương,chứ ông ba ổng giận lắm,cho cắt luôn. Mà hồi đó mấy bà vợ sợ chồng khiếp lắm, nói gì là phải nghe nấy.Mãi sau này,khi các  anh  mất, mà cả hai ông  đều   không  lập  gia đình , lại chuyển sang đạo Công Giáo,  cô  em  gái  mới tìm cách hỏi thăm  . Tuổi tác, không vợ con cháu chắt gì cả,  tôi hay thì  thấy thương.Mới làm giỗ.  Cô Kê kể tiếp,nước mắt chan hoà .  Người ta bày bên đạo  mỗi  buổi trước giỗ thì  cố vô nhà thờ,tìm ông  cha, gọi là xin lễ, là gửi cho Linh mục nhà thờ nào gần  gần nhà mình, đưa cho cha một tờ giấy khi tên thật,tên thánh, ngày qua đời của thân nhân,  để  buổi thánh lễ sáng hôm  sau ổng  cầu nguyện cho , rồi giáo dân đi dự lễ hôm đó cũng hiệp lời cầu cho luôn. Tôi cứ âm thầm đi  xin lễ, bị vì hai ông anh   mất   những thời điểm khác nhau, cho nên  tôi đi nhà thờ   đi liên tiếp, nhiều năm,   có người tò mò,rằng bà cô này   đâu có đi đạo mà siêng năng đi lễ  sáng sớm dữ vậy, còn đi tìm ông  trùm xứ dẫn đến gặp cha xứ .. Tôi đành nói thật. Rồi  cứ  người này  kể với  người kia, vậy là.. Có một dạo, ngày nào tôi cũng đi tìm ông  trùm xứ, rồi qua nhà thờ gặp Cha xứ,mà đã đi xin lễ thì hôm sau phải cố thu xếp dự lễ..  Đi  không thì  ..kỳ,bị vì thấy  người ta có kèm một phong bì,  là để   phụ  cho nhà thờ chi phí điện nước,bông hoa,   mà mình thì toàn được nhờ … miệng, vậy là phải trích lương ra ..  Có  người bày cô  giáo dồn vô  một  tờ  ,cho nó .. đỡ hao, nhưng có  người lại kêu,một  tờ lỡ ông cha,đa số các linh mục  xứ hồi đó đều lớn tuổi lắm ,ổng quên thì sao ..  Tôi ôm đầu,  cho nên có bữa vô nhà thờ tôi  quì gối cầu nguyệnlâu lắm, cả khi ai nấy ra về cả,  rằng   Chúa Trên Trời có thấu hiểu, có …  quen ai thì   cử thêm cho con  ..một vài  người, phụ con . Chứ một mình con mần hổng xuể .Hồi đó đang nghỉ hè, con nhỏ tôi còn   khoẻ, nên tôi tha hồ mà  cầu xin van  vái .   

 Bỗng nhiên tôi gặp con nhỏ Tre này đi thi   vô  đại  học , nó vác  cái  bụng bầu mà lại có tướng  tá đến chín phần chín  là đàn ông,ngay cả tôi cũng có ý định  điều  tra, đình chỉ thi .  Giờ  nghĩ lại , hú hồn .  Rồi tôi lần ra nhà chị Châu,nơi nhỏ này  trọ khi đi thi ..Tôi  mừng tưởng muốn..chết,là khi tôi  nói tôi đi dâng lễ miết, triền miên, nay tôi  muốn  có   ai đó  phụ với . Chị Châu  kéo tới cho tôi  một xâu  sáu bảy cô nữa. Giang có bảo ê kíp này từng phụ  cái bà Bê bò đó gom sách chở  về trường cho học trò làm thư viện , cho nên họ chẳng nề hà . Cô Giang nhớ hoài cái bữa họ  hò nhau học vần đến   trẹo quai hàm khi  ngồi  xếp sách,moi được  cuốn học vần,  ở nhà chú  cổ, nhưng rồi  sau đó thì  nước mắt  lưng tròng. Họ là  những   yêu đời và trách nhiệm,khiến tôi tin tưởng lắm .   Rồi  sau đó là  hai bà má nhỏ Tre này.Tôi còn được   gặp ông bố cô Giang. Bữa đó cô Bê bò dẫn qua,  nhân lúc ông xã tôi từ ngoài Huế trốn mưa cũng vô, vậy là họ kéo nhau đi nhà thờ. Tôi không  ngờ nhen, vì nghĩ mấy ông  cộng sản này thì  mấy khi mà đi  xin lễ,dự lễ  ở nhà thờ .!  Họ  tìm gặp ông trùm xứ,rồi cha xứ,nói  chuyện cảm động lắm .Họ  bảo,dù là  lương dân hay giáo dân, đều là  người Việt Nam máu đỏ da vàng . Khi ở dương gian có thể hai  bên hai chiến tuyến, nhưng khi quá vãng , mà hơn nữa nay đã hoà bình,đều là đồng bào,tức là cùng một  bụng mẹ sinh ra, cho nên cũng giọt máu hồng, thì  nghĩ đến nhau,   tưởng nhớ nhau,vừa là  trách nhiệm, còn là tình  người một mẹ,một nhà nữa .    Sau đó,cô con gái đổ bịnh mà  y học cũng không thể chữa trị, cô  bà giáo già càng siêng năng đi lễ. Bà  cầu xin ơn trên ban cho   cả con gái và bà đủ  nghị lực để  chống chỏi với  kiếp nạn này.

 Ra  về,ông  bố  cô Giang còn  dúi vô tay tôi một chiếc phong bì  ,nói nhỏ là  góp phần dâng lễ,bị vì ổng ít có  dịp ghé,  nghe ổng  kể con gái ổng cũng đang lên Dalat định cư,nhà đang làm trên đó, hễ  khi nào nó  về đây thì ổng   sẽ nhắc nó   đi dâng lễ,xin lễ với cô. Mới hay cô này có ông bố dượng cũng là  người có đạo.

 Sau này   số  người từng nhờ cô  Kê  xin lễ cho thân nhân  đều gửi chút định  hỗ trọ  cô   ,   có  người  còn tìm  cách gửi thuốc men cho  người con của cô nữa . Cô lại đem tấm lòng đó san  sẻ cho  nhà má con Tre,mà theo cô, là món quà ông trời gửi tới, bắt  nguồn từ những buổi cô đi xin lễ và quì gối dự các thánh lễ  trong nhà thờ . Tre làm bộ dỗi : Cô  kết “ mô- đen” với con chẳng  qua là  cù rũ con đi .. dâng lễ với cô .Bà giáo già bèn vung tay cú con nhỏ    khó trị  này với một câu mắng sặc mùi Nam Bộ:

-Mồ tổ cha mày,chỉ được cái mỏ  dài  ngoác. !

  Bà Giang   ra xe,cả nhà cô Kê cùng tiễn . Ở cổng,cô Kê trao cho khách     một  túi nhỏ :

- Có tiền  mua  cây giống với ít phân bón, chăm cây cho tươi tốt. Giao cho   bạn Giang đi điều đình với bà hàng xóm,  rằng vườn  rau này bà chị chồng cho bọn tôi thuê,bốn bà ở thành phố,mảnh đất của  những con  người sống đoàn kết,nhân ái,cùng bạn Giang, người luôn hăng hái, nghĩa khí, bà kia chỉ bỏ công   ngó,còn chăm thì bạn Giang thuê  người khi cần.Bà em dâu có  gặp chuyện   bất bình   thì cứ báo công an, để có luật pháp can thiệp,chứ còn phá vườn rau  ,không chỉ mấy bụi ngót,mà trong sân nhà bà này,thì bọn tôi kiện đó .

 Tre bảo :

- Bả không thèm tiếp đâu,mấy lần rồi .Mới bước lên thềm là mặt mũi lạnh tanh hà !

 - Thì mình gửi lời qua  cái   trang gì đó của  mấy cô  trên đó,chắc bả đọc thôi. Bả không đọc thì con cái bả đọc.  Cô Mười thêm .

  Cô Kê  lại tiếp

- Hãy cứ tin tưởng vào những người con của   cô em dâu này .Nếu nói “nó lú có chú nó khôn” thì  mẹ nó  nghĩ   không thấu ,nhưng con cái họ có ăn học,được giáo dục,  sẽ nhìn ra vấn đề rất nhanh.Thì có gì mà không nhìn ra .Hai năm rõ mười : hai bên chỉ là  láng giềng, bà  sai  con cái chửi mắng tôi, phá phách, khủng bố tôi, tôi nhờ chính quyền can thiệp, đó là chuyện phải làm . Không cần thắng thua, mà đòi hỏi sự công bằng .

  Đó là xét về mặt pháp lý,còn  về mặt tâm linh,  tôi nghĩ họ  thường mua hoa quả khấn vái ông bà tổ tiên mỗi ngày rằm và   đầu tháng, chính  vì họ tin xung quanh họ có một thế  giới  siêu hình nhưng đầy quyền năng, cũng như bà bạn tôi .Họ  sẽ   dành thời gian suy    ngẫm về ba điều mà cô  Tư nhận ra,  hẳn các cô kia cũng  nghĩ đến.

  Cô Kê  buồn rầu nói thêm  : thật ra  nghe   các cô   ruột của họ kể,mới biết  đàn con cháu   đều tốt, hai con  rể,các cô con gái, con trai  út, rồi dâu con ở xa, đều tốt, họ  chăm chỉ, hiểu biết,  chẳng qua là họ phải làm theo lệnh của bà mẹ, rồi cớ  sự   nó mới thế này . Trách  nên trách bà mẹ . Bà này thương con,  mà thương không phải cách ,cuối cùng  vừa hại mình vừa hại con  cháu .

 Bà  Giang  vốn say xe nên được  dành cho  chỗ ngồi sau tài xế,nhưng bà này  vẫn có cảm giác  ngồi  cuối xe,lưng cứ nghe lành lạnh .Từ sau dạo   bà bạn   có ý đồ  “hồi trả “ vườn chuối, bà  Giang  cũng   có dịp  ra đây, để ủ các mớ rác hữu cơ,chợt  thấy ..sờ sợ. Vườn chuối bao giờ cũng âm u,nay như càng hoang lạnh hơn.Giá không xung đột,hai bà   sẽ bỏ công dọn cỏ, xẻ mương cho nước thoát, rồi ra đây hằng ngày . Ghé ngôi nhà bà này, bà  Giang  cũng có cảm giác   như có nhiều gương mặt đang theo dõi mình từng bước chân.Lũ cháu khi đến,đó là lần thứ mấy thôi, vì họ có đến khu vực này chỉ ghé nơi có đặt bàn thờ ông bà là nhà bên, xúm xít cúng bái và ăn uống rồi ra về.Họ kêu lên,bịt mũi chê bai,bởi mái nhà từng là nơi bọn mèo kéo về lập “ căn cứ” suốt mùa nắng, chúng   xem đây là nhà xí , mà hẳn họ kêu la vì cảm thấy ngôi nhà có  bầu không khí  của cõi âm dương hoà hợp. Cả chị gái bà này ,có  bận cô con gái mua cho chị một hộp  túi xông nhà, vì nhà trọ bỏ hoang,chị lại đem cho cô em, chị b ảo:  Ghé nhà nó cứ có cảm giác như nhà .. không có  người ở  vậy. Nhà rộng, từng  vắng lặng nhiều năm vì  chủ nhân  đi xa, nay quay về mới hồi sinh dần .

 Nhưng ngôi nhà này đã hồi sinh dần một cơ thể  từng bị    bệnh tật dày vò nhiều năm, mà có người còn ngỡ ngàng,như một phép lạ.

 Và ngôi nhà này sẽ  trừng phạt những kẻ có dã tâm  tàn phá, dù là phá vườn,chặt quả, đào gốc.

 Vì ngôi nhà này có  những con  người  đã từng sống, gắn bó, dành trọn cuộc đời  của mình, không chỉ cho con cháu, xóm làng, mà cho cả mảnh đất này .

                                  Giang Tre .