Mấy năm sau ,( khi bọn tôi về Đồng Nai dạy học, trừ một vài cán bộ ở Phòng Giáo dục tuổi trung niên, mỗi tôi là người gốc Bắc lặn lội vào đây ,chọn nơi này làm quê hương) mấy khoá đào tạo giáo viên cấp Hai của trường cao đẳng sư phạm Đồng Nai mới kịp bổ sung những thầy cô giáo trẻ măng,mới toanh, đa số gốc vùng Thanh Nghệ Tĩnh thậm chí có thầy hiệu trưởng trong huyện Tân Phú hồi ấy, môt bận về Huyện họp, đùa : có bữa sáng mở mắt, tôi ngỡ mình đang ở ..Nghệ An ! Tôi dông dài một tí vì khi có các bạn đồng hương, mỗi bận hè về quê tôi không thấy lạc lõng trên chuyến tàu xuyên Việt, và nhất là Tết có phải xa quê vẫn ấm lòng, vì có nhiều người bên cạnh mang tâm trạng "bâng khuâng chiều ba mươi, tóc em xanh màu trời "
Tôi nhớ cái tết thứ hai của nghề gõ đầu trẻ, ( tết đầu tiên bố tôi cho người đón tôi ra Bắc ) tôi nôn nao được về cùng bố, bởi cách đó mấy tuần, ông gửi thư bảo đang công tác dưới miền Tây, độ chừng khi tôi vừa được nghỉ thì ông sẽ chờ tôi ở nhà chú Toàn ( hồi đó gia đình chú thím đang còn ở Thành phố Hồ Chí Minh, chú thì đang đi học cải tạo ngoài miền Trung ), nhưng sau đó ,ông đánh điện tín, rằng đang nằm viện vì bị tai nạn ở chân trong một buổi lội ruộng. Cô bạn ở trường Phú Quảng gần đó bèn bảo : Vậy thì về nhà tớ ăn tết. Ừ phải . Khi nhận được điện của bố, tôi nhủ thầm, thôi đành ăn tết ở nhà chú thím Tôi đã hai lần đón năm mới ở đây. Thế là tôi lại chạy ra Bưu điện Huyện, điện tín về rằng tôi lên Dalat với bạn. Đấy là lần đầu tiên tôi được đặt chân lên miền cao nguyên thơ mộng này , lần đầu được chiêm ngưỡng khung trời mơ ước vốn đầy màu sắc thần tiên của người bạn thân thiết. Cô gái này xa nhà, mọi niềm thương nỗi nhớ đều gửi về nơi này,một ngôi nhà nhỏ bên chân đồi, trông ra khu thung lũng rau xanh ngan ngát, có những người thân yêu ở đây , vẫn luôn trông ngóng kẻ đi xa trở về.
Hôì âý xe đổ khách xuống ngay bến ở đầu con đường Nguyễn Văn Trỗi,mà trong ký ức mọi người,là đường Hàm Nghi,nơi người bạn tôi thời nữ sinh áo trắng lui tới nhiều nhất, vì cô nàng tâm sự, có hiệu sách Khải Minh, bán đủ những loại sách cần thiết,có hiệu áo dài Chí Công,may đồng phục aó dài rất đẹp,mà giá phải chăng, có chè Tuổi Ngọc, ôi thôi cái tên cũng đã thấy ngọt ngào, tươi trẻ, và với cô bạn này,là đong đầy kỷ niệm một tết tuổi lớp Tám, đi mua viết máy, rồi bỗng dưng bị rượt đuổi, và sáng mồng một tết mà co giò co cẳng chạy khắp ngọn đồi của Lữ Quán Thanh niên,nay là đường Võ thị Sáu, thế mà năm ấy hình như nàng này cùng với Hoa Tre, không hề bị dí tận ót , vì dù những chuyện đều ngoài ý muốn, như bao nhiêu người từng bảo !
Đập vào mắt tôi là những ngôi nhà bé xíu nằm chênh vênh trên ngọn đồi, lúc bấy giờ trời đã về chiều, phố xá lên đèn, phố núi như những chiếc lồng chim xinh xắn. Chuyến xe lam cuối ngày đưa chúng tôi vòng qua đường Phan Bội Châu, qua Võ Tánh,nay là Bùi Thị Xuân,rồi mới vòng lên Phù Đổng Thiên Vương để thả chúng tôi đầu con dốc Trần Khánh Dư. Dù ngồi chen chúc, nhưng tôi may mắn là vị khách thứ mười ( chiếc xe có hai băng, mỗi bên đủ nhét năm vị ) nên có thể ngang ngửa nhìn ra ngoài . Con phố Phan Bội Châu lượn qua chân dãy phố lồng chim, bên kia là chợ Dalat dưới một thung lũng rộng, hai dãy nhà thâm thấp chen chúc, lòng đường hẹp, vì bên là đòi,bên là thung lũng, nhưng không khí tết thật đặc biệt, có mùi khói thơm dìu dịu của củi khô, của lá cây thay cho mùi rác ,mùi khét lẹt của khói xe mỗi bận bọn tôi về lại thành phố lớn. Hai bên phố, san sát mỗi bên một dãy nồi lớn như cái thùng phuy cắt ngang, đặt lên trên những hòn gạch chắc chắn, hơi nước bốc lên ngùn ngụt, và hẳn nhiên, những thanh củi cháy rừng rực dưới đáy thùng phuy. Lần đầu tiên tôi chứng kiến cảnh dân phố nấu bánh ăn tết. Qua một khúc quẹo , tôi bắt gặp hai thanh niên, áo len xắn cao tay, quần cộc, chân đi dép, đang gồng người giúp nhau kéo từng đòn bánh tét căng phù to, mọng nước, ra khỏi một "thùng phuy ". Họ cẩn thận dựng bánh vào mấy chiếc sô sắt, rồi mỗi người một bên khênh chiếc thùng nấu đi đổ ven cống, một dòng nước đen đặc,rồi họ lại cho nồi lên bếp,lúi húi xếp từng đòn bánh dài vào, rồi đổ nước và đun củi tiếp, lửa bây giờ cháy rất to. Đó là kiểu " thay nước ", cũng có nghĩa là ra sức đun độ ..chục giờ nữa, thì bánh sẽ chín tới. Hôm nay mới 26 chạp,mà bánh sẽ treo đầy các vách bếp cho thoáng gió, hẳn nhiên là bữa cơm ngày mai sẽ có món bánh ngon lành cành đào này ! Tôi khều cô bạn để cả hai cùng nhìn và đếm, tất cả là ..ba mươi bảy lò nấu bánh. Hẳn có nhiều hộ chung một thùng, vì mỗi thùng chứa đến vài chục cân nếp, lá , đậu thịt. Cô bạn bỗng bồi hồi,ở nhà tớ, chắc mai mổ heo,rồi mới gói bánh . Xa quê mấy tháng, từ hè nay mới hội ngộ,mà sao thấy như đã lâu lắm . Đám cưới người chị thứ diễn ra hồi đầu thu,nhưng cô này không thể về, ông bố gửi thư an ủi, thôi bữa nào tết về,mẹ sẽ dành riêng cho con vài cân thịt nạc, làm chà bông đem xuống trường ăn dần. Hai từ "xuống trường " nghe vừa thấy thương vừa thấy tội. Vì hễ mỗi lần nhắc, hai ông bà già làm sao không nhớ đến đứa con xa . Một con heo chừng vài chục cân,chia cho hai nhà, nhưng mấy hôm ấy, hình như đi đâu loanh quanh bếp,sân sau , nhà ngang, cả nhà trên, nơi treo nhờ những đòn bánh tét,bọn tôi vẫn hít hà thấy mùi mỡ ,mùi thịt nạc, mùi lòng , mùi thủ. Người mẹ chỉ huy hai đứa tôi, vì nhà chỉ có cậu em út đang là cán bộ nông nghiệp,chiều hai chín tết mới vác ba lô về, làm món thịt ngâm, làm chả thủ, những thứ có thể để lâu, cả món chà bông ưu tiên cho cô con gái đi xa. Nước mắm đun với đường, để nguội, rót vào các bình thuỷ tinh tám lít,mười lít, sau khi đã xếp vào đây từng thớ thịt đùi luộc vừa chín tới,được cuộn chặt bằng những sợi lạt. Bình đậy kín, gọi là các "thẩu thịt ngâm" được cất kỹ nơi mát, dành ăn dần vào những ngày sau tết. Còn chả thủ gồm toàn thịt gỡ ra từ đầu ( thủ cấp ) chú lợn, trộn với chút nạc, thêm nấm mèo, hành tiêu, gia vị vừa ăn, đem xào thật chín,
rồi gói chặt trong mấy lớp lá chuối như những đòn bánh tét . Trời lạnh nên chỉ một đêm, lớp lá mở ra,hiện lên những " cây chả " to như bắp chân, cứ cắt khoanh, là ăn ngay. Nhưng tết nhất thiếu gì món, mà phải ăn thứ để dành. Có thịt nạc rim ngọt, thịt nấu đông, sườn hầm..
Ngôi nhà của cô bạn không lớn, kiểu nhà của thời " nhà nhỏ, vườn to", vì người ta chú tâm tậu đất đai, để mai kia dành cho con cho cháu. Ngày ấy,chỉ mới sau hoà bình vài năm, dù tôi đã chứng kiến cuộc sống tiết kiệm ở nhà chú thím, những công chức cao cấp của miền Nam, thì cái tết ở nhà người bạn vẫn là "tết to". Tôi đem kể với bố tôi thì ông cười, Nhà nước mình vẫn luôn mong cho người dân được ăn tết tươm tất như thế đấy con ạ.
Năm sau, bố đón tôi về quê bằng chiếc xe công vụ, đi cùng một chú lái xe. Hai bố con ra Bắc, quà tết chỉ có mấy gói thuốc lá, bố bảo, vì bố vội quá. Dọc đường,khi đến Quảng Ngãi, bố tôi tìm mua cả tạ đường, cứ gói từng túi một cân, ông bảo đã lâu đi xa, về quê có chút quà cho mọi người .Món quà ngọt ngào . Về đến một khu chợ ven biển, hai bố con tìm mua mấy cân cá tươi, chỉ có thế. Ở nhà, bà nội đã muối mấy thạp dưa cải, đã lên chua lắm , bà sợ bị úng nên cho thêm muối vào. Và đấy là tết quê nội của tôi. Tôi không so sánh " tết to " đậm vị phương Nam ở nhà người bạn, mà tôi vui vô cùng vì được ở gần bố cả tuần, có ông bà nội ngoại , có những người thân đã từ lâu rất gặp. Có một cô là em họ bố tôi, do dạy ở trường trong xã gần nhà ông bà nội, mà chồng cô lại vừa mất , chú này công nhân, bị ốm đã lâu, nhà dột chưa kịp sửa,nên dẫn cậu con duy nhất qua ở chung với ông bà. Chú bé học lớp năm,rất sáng sủa, được bố tôi tặng cho gói thuốc lá thơm để biếu thầy thì vui lắm.Ngày tết, có liên hoan ở hợp tác xã, món thịt trâu chỉ đủ có bốn khẩu dùng vài bữa, con chó Vện được phần cục xương to, nhưng nó tha thiết với món quà quá,cứ gặm mãi và cuối cùng thì ..bỏ ăn.Vì cục xương chẹn ngang mồm.Mấy bố con ông cháu phải trói ghì con vật tội nghiệp lại, dùng kìm mới lôi được tảng xương trâu cứng như sắt ra khỏi họng con Vện. Mấy ngày sau nó đều phải ăn cháo muối !
Miền Bắc,ngày tết gắn liền với tiết trời giá buốt. Cô bạn tôi chỉ biết ngày mưa phùn tháng giá ở bên kia vĩ tuyến qua một bài học thuộc lòng của nhà thơ Bàng Bá Lân . Mây xám kéo ngang trời / Khóm tre già nghiêng ngả ,lá rơi rơi,/ Chuối xơ xác run hoài trong gió lạnh/ Đồng trơ rạ mênh mông và hiu quạnh/ ... Da mốc thếch, đàn trâu đi uể oải/ .. đường lầy lội đón bước chân tê tái /của người quê da nẻ ( gót chân bị nứt vì rét ) xuýt xoa đau/vài gái thôn bỏm bẻm miệng nhai trầu/cho ấm bụng và hồng lên gò má.. Tôi bảo, thi sĩ thật giỏi,vì ông đã vẽ bằng lời cả khung cảnh mùa xuân quê tôi như thế, nhưng chúng tôi rất thích thú đoạn kết
Ở giữa nhà những tay cóng xoè hơ /bên lửa đỏ bập bùng ôi ấm cúng. Và trong ổ rơm vài cô em sầu mộng/cảm lạnh lùng thấm thía giấc cô miên. Người bạn bảo, thầy tớ cắt nghĩa " giấc cô miên là giấc ngủ một mình,nhưng nồng nàn".
Bây giờ,khung cảnh làng quê vào mùa rét thế nào,tôi chưa có dịp quay về,ôi thương nhớ da diết. Ngôi nhà có ông bà nội ngoại hai miền,nay đã là những toà nhà gạch khang trang, hàng rào vây kín như nhà phố. Vào đông qua xuân thì đất trời vẫn buốt giá như xưa, vẫn " tre nghiêng ngả, chuối xác xơ, đồng trơ rạ sau vụ gặt và đàn trâu da mốc thếch, nhưng bếp lửa ấm hơn , rộn rã tiếng cười, người ở quê không hồi hộp chờ đợi món quà ngọt ngào phương xa, bữa cơm nhiều thịt cá hơn dưa cải rồi.Chỉ có những tấm lòng. Hai anh bên ngoại,cùng mẹ với tôi, đều ở giữa xứ Sài thành hoa lệ, hai anh cùng cha, thì ở ngay thủ đô, nhà lầu ô tô sang trọng, thi thoảng hỏi han qua Zalo, nhưng vẫn là cầu nối để tôi ở nơi có những con phố nhấp nhô tổ chim thấy ấm lòng.
Ngôi nhà lần đầu ở miền " những con phố nhấp nhô tổ chim" mà tôi làm quen này, nay chỉ còn một bóng nhỏ nhoi bạn tôi ra vào.Một dạo, từ khi hai đấng sinh thành đi xa, đám cháu chắt có tìm đến.Và rồi.. Bạn tôi ốm đau,lại sợ ở nhà thì ..sợ ! Bèn đi ở trọ !
Có thể ra giêng, tức là chờ hết năm nay, qua năm tới, tớ sẽ .. bán nhà bạn ạ.Rồi đi đâu ?Ơ thì vô nhà dưỡng lão. Chứ tớ nhìn quanh,ngoài hai bà Giang Tre, có thể túm áo nhờ vả khi cần,thì nào còn ai .Mà mắt và tai tớ rất cần đến thuốc đặc trị .
Ừ,có thể đã đến lúc phải thế thôi. Những ngày thơ bé,tôi không bao giờ hình dung một ngày có mặt ở khu chợ Tân Đinh, chợ Bến Thành, vì thấy trơ trọi quá, mẹ mất,bố thì bao nhiêu là việc, ông bà đều tuổi cao, tôi cũng sẽ là một cô giáo ở làng như mẹ cu Tuấn nhà nội tôi, và mỗi bận tết về, ngơ ngẩn với những sáng ngắm khóm tre già nghiêng ngả, đàn trâu da mốc thếch .. Và bây giờ tôi lại ở đây, vẫn bộn bề toan tính cũng để một ngày mai, khi hai ông bà đều bốn mắt,ba chân, cùng đi nhà dưỡng lão,thì nhà phải bán . Cô bạn đã chọn nơi này, xoá đi trên một góc đồi ngôi nhà nhỏ xinh xắn, mà giữ lại trong tâm hồn một quãng đời êm ả, những ngày có mẹ có cha, có những đêm nằm giật mình vì những trái thông khô rơi lăn lóc trên mái tôn, nghe từ dưới ao xa tiếng ếch nhái kêu ồm oàm, đó là kỷ vật mang theo suốt thời tuổi trẻ ngược xuôi tìm lý tưởng, và nay hạnh phúc, điều đến sau tất cả, là chuỗi ngày tàn mà thanh thản, dù kỷ niệm xưa "như trăm ngàn mối nhện, mỗi lần nhớ về càng thêm vấn thêm vương ".
GIANG và BÉ.
